This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as parí of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuáis, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other áreas where access to a laige amount of text is helpful, picase contact us. We encouragc the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this projcct and hclping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organizc the world's information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs discover the world's books while hclping authors and publishers rcach ncw audicnccs. You can search through the full icxi of this book on the web
at|http: //books. google .com/l
Acerca de este libro
Esta es una copia digital de un libro que, durante generaciones, se ha conservado en las estanterías de una biblioteca, hasta que Google ha decidido
cscancarlo como parte de un proyecto que pretende que sea posible descubrir en línea libros de todo el mundo.
Ha sobrevivido tantos años como para que los derechos de autor hayan expirado y el libro pase a ser de dominio público. El que un libro sea de
dominio público significa que nunca ha estado protegido por derechos de autor, o bien que el período legal de estos derechos ya ha expirado. Es
posible que una misma obra sea de dominio público en unos países y, sin embaigo, no lo sea en otros. Los libros de dominio público son nuestras
puertas hacia el pasado, suponen un patrimonio histórico, cultural y de conocimientos que, a menudo, resulta difícil de descubrir.
Todas las anotaciones, marcas y otras señales en los márgenes que estén presentes en el volumen original aparecerán también en este archivo como
tesümonio del laigo viaje que el libro ha recorrido desde el editor hasta la biblioteca y, finalmente, hasta usted.
Normas de uso
Google se enorgullece de poder colaborar con distintas bibliotecas para digitalizar los materiales de dominio público a fin de hacerlos accesibles a todo el mundo. Los libros de dominio público son patrimonio de todos, nosotros somos sus humildes guardianes. No obstante, se trata de un trabajo caro. Por este motivo, y para poder ofrecer este recurso, hemos tomado medidas para evitar que se produzca un abuso por parte de terceros con fines comerciales, y hemos incluido restricciones técnicas sobre las solicitudes automatizadas. Asimismo, le pedimos que:
+ Haga un uso exclusivamente no comercial de estos archivos Hemos diseñado la Búsqueda de libros de Google para el uso de particulares: como tal, le pedimos que utilice estos archivos con fines personales, y no comerciales.
+ No envíe solicitudes automatizadas Por favor, no envíe solicitudes automatizadas de ningún tipo al sistema de Google. Si está llevando a cabo una investigación sobre traducción automática, reconocimiento óptico de caracteres u otros campos para los que resulte útil disfrutar de acceso a una gran cantidad de texto, por favor, envíenos un mensaje. Fomentamos el uso de materiales de dominio público con estos propósitos y seguro que podremos ayudarle.
+ Conserve la atribución La filigrana de Google que verá en todos los archivos es fundamental para informar a los usuarios sobre este proyecto y ayudarles a encontrar materiales adicionales en la Búsqueda de libros de Google. Por favor, no la elimine.
+ Manténgase siempre dentro de la legalidad Sea cual sea el uso que haga de estos materiales, recuerde que es responsable de asegurarse de que todo lo que hace es legal. No dé por sentado que, por el hecho de que una obra se considere de dominio público para los usuarios de los Estados Unidos, lo será también para los usuarios de otros países. La l^islación sobre derechos de autor varía de un país a otro, y no podemos facilitar información sobre si está permitido un uso específico de algún libro. Por favor, no suponga que la aparición de un libro en nuestro programa significa que se puede utilizar de igual manera en todo el mundo. La responsabilidad ante la infracción de los derechos de autor puede ser muy grave.
Acerca de la Búsqueda de libros de Google
El objetivo de Google consiste en organizar información procedente de todo el mundo y hacerla accesible y útil de forma universal. El programa de Búsqueda de libros de Google ayuda a los lectores a descubrir los libros de todo el mundo a la vez que ayuda a autores y editores a llegar a nuevas audiencias. Podrá realizar búsquedas en el texto completo de este libro en la web, en la página|http : / /books . google . com|
HARVARD UNIVERSITY
LIBRARY
Or THE
PEABODY MUSEUM
GIFTOF
ROLAND BURRAGE DIXON
(A.B. 1897, Ph.D. 1900) OF HARVARD, MASSACHUSETTS
Reoeived Mmy 7, 1936
'f
'4
i
I
c
/
Y
)LccX<u.j¿^
^ cy^'M^iúi^ouji^j
>UJKLH^^
^u
K
T
N
li
oí
ARTE
DE LA
LEN GUA MOXA
CON SU
VOCABULARIO Y CATHECISMO
COMPUESTO POR EL
PADRE PEDRO JMARBAN
PUBLICADO DE NUEVO PO&
JULIO PLATZMANN
EDICIÓN FACSIMILAR
LEIPZIG
B. G. TEUBNER
1894
ARTE
DE LA LENGVA
MOXA, CON SV VOCABULARIO, YCATHECISMO.
COMPUESTO
POR EL M. R. R PEDRO MAREAN de la Compañía de Jesvs, Superior, que fue, de las Mifsiones de Infieles, que tiene la Com- pañía de efta Provincia de el Perú en las dilatadas Regiones de los Indios Moxos, y Chiquitos.
DIRIGIDO. AL EXC.^^- S.^^' D. MELCHOR Portocarrero Laffo, de la Vega. Conde de la Monclova, Comendador de la Zarza, del Orde de Alcántara, del Con- fejo de Guerra, y Junta de Guerra de Indias, Virrey, Governador, y Capitán General, que fue del Reyno de la Nueva Efpana, y aélual, q es de eílos Rey- nos, y Provincias del Perú.
CON LICENCIA DE LOS SVPERIORES. £n la Imprenta Real de Joseplí de Contreras.
EXC."° SEñOR:
L Catholico zelo con (j V.Exc. ha promovido la nueva Chríftiandad de los Yndios Mo- xos, por medio de las Mifsiones Apoftoli- cas, que fuílenta efla Provincia del Pe- rú de la Compañia de lefus, en las Cam- pañas interminables del Bárbaro Gen- tílifmo, que habita las cordilleras, y lo interior de los Andes, alentando con piadofos focorros, las reducciones fun- dadas, y dando eficaz fomento, paraque fe funden otras de nuevo, con que ha logrado el feliz goviemo de V.Exc. def- de el año de 1689. ■ la fundación de las mas de ellas, en q trabajan treinta Suje- tos/ie la Compañía, afsi en la cultura de los Indios ya reducidos, ^ excede el nu- mero de dies, y nueve mil en las Reduc-
ciones fundadas, con Yglefias, Pueblos Cafas, y Granjas, (íj llaman Chácaras) para fu fuftento; como en la fatiga de conquiftar inceffantemente nuevas Na- ciones Barbaras, ya vecinas, ya diílantes amiftandolas , y domeílicando fu fiere- za para habilitar las mejor al fuaue iugo del Evangelio: Debe ofrecerfe, como medio mas natural, y proporcionado, para la converfion mas fácil de eílos Gentiles, el Arte de la Lengua de los Moxos, q es la mas general en aquellas Provincias; fin cuya perfeéla inteligen- cia fue por algunos años imponderable el trabajo de los Mifsioneros, viendofe faltos de Ynterpretes, y habitando en- tre fieras fin ra^on, con fola la efperan- za de que con la paciencia del tiempo, y obfervacion de fus vozes, pudiefen defcubrir alguna luz de lo que que- rían fignificar. Venció al fin ef zelo Apofi:olico. y chrifi:iana induílria; la in
tía-
tratable dificultad del Bárbaro idioma, y ya dueños, de la fignificació, comen- zaron á manejar, como armas proprias las vozes agenas, cf> que declarar guer* ra al Demonio, y difipar las tinieblas de fu antigua ceguedad, introduciendo en la explicación de los Sagrados myf- terios, la vencedora luz de nueftra San- ta Feé.
Vencido ya el primer trabajo en la inteligencia de eíla Lengua, firve aora de facilidad a los nuevos Miniftros del Evangelio, que entran vnos a gozar el fruto del trabajo de los otros. Alij labo- rofverunt, & vos in labores eorum intro^ i/iis: Con que defembarafados, logran, á^íd^ luego el fervor de fus defeos, en Ja converfion de los Ynfieles Otros Ar- tes de las Naciones politicas facilita los Idiomas para la exprefion de los con- ceptos; inteligencia de los negocios, y expedición de fus comercios: mas eíle
Arte
Arte de la Legua de los Moxos vnica- mente fe deftina al mas fagrado minif- terio de la introducción de la feé en los entendimiétos de los Barbaros, y a ga- narles para Chrifto fus almas, Pues fa- bemos, que antes de partirfe los Apof- toles a la converfion del mundo, facili- tándoles el Efpiritu Santo los medios, les infüdio el Don de lenguas, defatan- dofe en lluvia de Sagrado fuego fobre fus caberas.
Reducido pues á methodo, y prece- ptos de vn Arte, el confufo labirinto de voces tan barbaras : ceñida á vn Uo cabulario, bien ordenado, y digerido, la intrincada felva de fus vocablos, y re copilado en opulentifsimo Cathecifmo todo lo neceíTario para inftruir en la Feé, y formar en piedad, y chriílianas coftumbres las innumerables almas, q cada dia de la ciega Gentilidad fe con- vierten al Chriftianifmo, hallará el Mi-
fsio-
sionero Evangélico fácil falída a qual- quier duda, y fobrada materia para inf- tniccion de los ánimos, en la difpofi- cion, y trabajo de fus exortaciones.
Y aviedo de falir a luz publica para vtilidad común efte Arte, y Vocabula- rio de la Lengua de los Moxos, con fu Cathecifmo, ninguna otra fombra de- bian folicitar, fino la de V. Exc. como la mas propicia, á femejantes empleos de la gloria de Dios Pues quando todo el Reyno reconoce agradecido la po- derofa mano de V. Exc. empleada en el mayor augmento de las Yglefias, y ef- plendor del culto Divino, como lo acla- ma la Ciudad de los Reyes con fus repa- ros, y reedificación de fus Téplos, quie- re también efta retirada Provincia de los Moxos, étrar en parte en la aclama- ción común, y publicar lo que a V, Exc. debe; puef con las aplicaciones de la Real hazienda, y generofas limofnas de
V. Exc.
V. Exc. vé el mayor adelantamiento de eílos Pueblos, y el mejor ornato de ef- tas Yglefias. Y afsi por medio de eíle Arte fe haze lenguas en celebrar el be- neficio, y declarar fu reconocimiento, pues en todas las tablas de nueftras facriftias en los Moxos, en q fe efcriven las liílas de los Benefaélores de nuef- tras Mifsiones, fe halla en primer lugar el nombre de V. Exc. como recuerdo a la memoria, y empeño á nueílra obli- gación, para q tenga V. Exc. en nueftros Sacrificios, converfiones, y minifterios Apoflolicos aquella mejor parte, que á fu gran zelo, y Chriíliana generofidad le es debida.
EXC. SEÑOR
Menor Capellán de V. Exc.
Pedro Marban.
APROBACIÓN DEL M.R.P.D. AN tanto Garriga de la Compañía de lefus Cathedr ático que fue de Yhüofqfia en el Colegio de Montesionde Mallorca, y Do- ctor en Sagrada Theologia.
EXC- SEÑOR-
POr mandado de V. Exc. e vifto el Arte, Vocabulario Catechifmo mayor, y me- nor, Oraciones, Confefionario, y praftica de adminiArar los Santos Sacramentos, que compufo en Lengua Moxa El Padre Pedro Marban de nueftra Compañía de Jefus fupe- rior de las Mifsiones de Moxos, obra digni- fima de fu Autor, en que refplandece fu in- genio en expreífar con fingular propriedad, y maravillofa claridad los mas elevados, y recónditos Mifterios de Nueftra Santa Fé, fu fervorofo zelo en folicitar con tanta aplica- ción, y trabajo la falvacion de las almas en tan numerofa gentilidad, y fu candor de vi- da, y pureza de Fé en lo ajuftado de la obra a los dogmas Catholicos, y Chriftianas cof-
^. tum-
tumbres; Por lo qual foy de parecer, que no folo fe puede imprimir, fino que obra tan digna, y vtil executa la Chriftiana piedad, y Catholico zelo de V. Exc. no folo para con- ceder fino también para madar fe den quan- to antes a la eftampa los frutos de tan glo- riofo trabajo para vniuerfal vtilidad, y aug- mento de aquella nueva Chriftiandad para nuevo efplendor, y entereza de coftumbres de aquella nueva Jglefia, y para mayor facili- dad, y común alivio de los varones Apofto- licós que en adelante entraren atrabajar en aquella nueva viña del Señor. Afsi lo jufgo en efte Colegio Máximo de San Pablo en 1 6. de Diziembre de 1701.
Antonio Garriga.
CON LICENCIA DEL GOUIERNO.
Lima 15. de Diziembre de 1701, Jmprimafe
EL CONDE
Don Blas de Ayejfa
SEGVNDA APROBACIÓN DEL M.R.P. Antonio Garriga de la Campa- ida de ]e/us &c.
DE orden del Señor Doftor Don Juan de Soto Cornejo Prebendado de ella Santa Jglefia Metropolitana Proviflbr, y Juez, y Vicario general de efte Aríjobifpado é vifto el Arte, y Vocabulario, Catechifmo mayor, y menor, oraciones, Confefionario; y Praéü- ca de adminiftrar los Santos Sacramentos, q compufo en Lengua Moxa el Padre Pedro Marban de nueftra Compañía de lefus, fupe- rior de las Mifsiones de Moxos, y no halle en dicha obra cofa, que no fea muy conforme a la Fé, y piedad Chriftiana; Antes tube mu- cho que admirar la fabiduria, piedad, zelo difcrecion, y prudencia del Auftor en decla- rar con tanta propriedad, y efpiritu en len- gua tan Barbara, y eftraña lo dogmático de nueftra Santa Fé con todo lo neceífario para inftruir en piedad, y buenas coftimibres los muchos millares de almas recien comberti- das a la Fé, y innumerable gentio de tan di- lata-
^ I
latada gentilidad, que fazonada, ya para la mi es ofrece grande cofecha para el Cielo, y afsi foy de parecer que no folo fe puede, mas que fe debe imprimir obra tan vtil para la confervacion, y augmento de aquella nueva Chriítiandad. Afsi lo jufgo en efte Colegio Máximo de S. Pablo en i6. de Diziembre de 1701.
Antonio Garrtga.
LICENCIA DEL ORDINARIO.
EJL Proviffbr de los Reyes por la prefente doy li- cencia para que fe pueda imprimir el Arte Vocabulario y Caiechi/mo mayor ^y menor compue/io eu Lengua moxa por el Padre Yedro Marban de la Compañia de le/us atento lo que con/ia del pa- recer ^ y aprobación que dio el Padre Antonio Garri- ga de la 7ni/nia Compañia^ Mini/iro del Colegio de San VablOy dada en los Reyes en 17. de Diziem- bre de 1 70 1
Por mandado del Señor Proviflbr
Dou luán Manuel del Molino
LICENCIA
DJego Francifco Altamirano Vifitador, y Vice Provincial de la Compañía de lefus en la Provincia del Períi por facultad, q para ello tengo, doy licencia para que fe im- prima el Arte, y Vocabulario, Catechifmo mayor, y menor Oraciones; Confefionario y praftica de adminiftrar los Santos Sacra- mentos, que compufo en lengua Moxa el P. Pedro Marban de nueftra Compañia, atien- to que ha sido vifto, y aprobado por perfonas do¿tas, y graves de nueftra Compañia en fé de lo qual di efta firmada de mi nombre, y fellada con el fello de mi oficio. En Lima en 15. de EHciembre de 1701.
Diego Francifco y4ltamirano
L
SVMA DE ALGV-
nos privilegios concedidos a los Indios.
FIESTAS DE PRECEPTO.
Os Domingos del año. Primero dia de Pafcua de Refurreccioiu Primero dia de Pafcua de Efpiritu Santo.
ENERO.
1. La Circuncifion del Señor. 6. La Epiphania.
FEBRERO.
2. Purificación de Nueftra Señora.
MARZO.
25, La Anunciación de Nueftra Señora
MAYO, O JVNIO.
La Afcencion del Señor. El dia de Corpus.
JVNIO.
29. S. Pedro, y S. Pablo Apoftoles.
AGOSTO.
15. La Affumpcion de Nueftra Señora.
SEPTIEMBRE.
8. La Nattívidad de Nueftra Señora.
DIZIEMBRE.
25. La Natividad de N. Señor AYU-
i
I
A\TJNOS DE PRECEPTO.
Los Viernes de Quarefma. £1 Sábado Santo. La Vigilia de Navidad. Cumplen con el precepto de la Comunión annual defde la Septuagefima hafta el mefmo dia de la oélava de Corpus.
Los Sábados no siendo vigilia, ó Tém- poras pueden comer carne.
Las primeras Témporas del año fon Miér- coles, Viernes, y Sábado de la fegunda fema- na de Quarefma.
Las fegundas fon Miércoles, Viernes, y Sá- bado de la propria femana de la Pafcua del Efpiritu Santo, luego immediatamente def- pues de las tres fíeftas.
Las terceras fon -Añercoles, Viernes, y Sába- do defpues de la fiefta de la Cruz 4 es a 14. de Septiembre.
Las quartas fon. Miércoles, Viernes, y Sá- bado defpues de la fiefta de Santa Lucia, que es a 1 2. del mes de Diziembre, y defpues del tercer Doming-o de Adviento.
Y adviertafe que fi las fieftas de la Exalta- ción de la Santa Cruz, y Santa Lucia ca- yeren en Miércoles, las Témporas no fon en
aquella
aquella femana, fino luego en la figniente.
Por Bula de Paulo III. fe concede a los In- dios de efte nuevo orbe que fe puedan cafar dentro de tercero, y quarto grado de confan- guinidad; y efto mifmo fe entiende para ter- cero, y quarto grado de qualquier afinidad, y para vfar eftagracia no es neceffario acudir al ordinario, fino que libremente fe puede vfar de ella.
Por breve de Pió V. fe concede que los Indios, 4 fe convierten a la Fe aviendo teni- do muchas mugeres en fu infidelidad fe cafen y tengan por legítimamente cafados con a- quella muger 4 de ellas fe convirtiere, y Bau- tifare juntamente con ellos aunque no aya fido la primera muger de las que en fu infi- delidad tuvieron, y viven toda via, y que el tal matrimonio fin efcrupulo alguno fe ten- ga por legitimo.
t)"E.
Fol. I .
ARTE
A LENGVA
IVLOXA.
Capitulo I. Del Accento, y Declinación.
CONUIENE efta lengua con otras mu- chas lenguas barbaras, en no tener to- das las letras, que tienen las lenguas políticas: y afsi le falta a efta la D.F.G.L.La R. nunca fe pronuncia doblada, y có afpereza; fino con fuavidad, y fencilla. La H. vfa mucho efta len gua, y quando es afpiracion, la pronuncia el Indio ccm tanta fuerza, que parece G. Y afsi fe ha de poner cuidado en pronunciarla, como la lengua lo pide; porque fino, no fe entenderá bien el vocablo; y fe equivocara con otros; v. g. Nuohico cO afpiracion significam amar, Nuoi- co fin ella fignifica Lanzar la comida, ó bebida; y afsi de otros muchos. Dos cdfonantes jimtos no fe hallan en efta lengua, fino rarifsima vez. El accento en los verbos cafi fiempre fe po- ne en la vltima fyllaba: y raras vezes en la pe-
A nul-
2 Adte de la lengua
nultima. No fucede afsi en los nombres, que v- nos le tienen en la vltima, y otros en la pe- núltima; y pocos en la antepenúltima.
Los nombres vnos fon fubftantivos, y otros adjetivos; los quales folo fe conocen por fu fig- nificacion: porque en ellos no ay variedad de géneros, como en otras lenguas.
No ay en efta lengua rigorofa declinación; porque no fe halla partícula rigorofa, que dif- tinga los cafos vnos de otros. Suplefe en los mas con los pronombres pofesivos: y el dativo para fe fuple con el futuro imperfefto del verbo fubf- tantivo.
El Nominativo no tiene necefsidad de partí- cula, para darfe á conocer: v.g.Achane, el hom- bre: Efleno, la muger, Ehoiro, el varón.
El Genitivo fe haze con el Pofesivo, y la cofa pofeida: v. g. mamuiria ehoiro, el vellido del varón: fumuiria eífeno: el veftido de la muger: taibopé ichini, el pie del Tigre. Donde no ay mas partícula, que diftinga el Genitivo del No- minativo, que may ftiy ta^ tai; que fon los Pofesi- vos de effas cofas; y en rigor, quiere dezir, fu veftido varón, fu veftido muger, fu pie Tigre.
El Dativo para fe fuple, como eftá dicho, con
el
Afoxa - 3
el futuro mvperfeflo del verbo fubftantívo, ^ fe forma cotí e&a partícula ina: v. g*. numuiria iná, para mi veftido; que en rigor, quiere dezir, fera, ó, ha de fer mi veftido.
El Acufativo tampoco tiene partícula, que lo diftinga; v. g. nuyuco ichini; yo fleché el Ti- gre. Si el acufativo es de movimiento, de ordi- nario efta folo; como natupi cahacure; voy, ó é de ir al rio. Suele juntarfe á efte acufativo de mo- vimiento el pofesivo de aquello, á donde nos movemos; v. g. natupi tayee cahacure; donde el t€^*ee es el pofesivo de cofas inanimadas.
El Vocativo siempre ella folo, y nunca fe le junta pofesivo; v. g. Achaneono, ó hombres. Nay- conoco, ó amigos.
El Ablativo, si es de materia, no tiene par- tícula; como, nucopeno curino; yo hago cafa de cañas. Si es de inftrumento; en el mifmo verbo fe incluye la nota de fer tal; v. g. nuzacanora nuyusio Ichini, con mi flecha ancha maté el Ti- gre; donde no ay mas, 4 el inftrumento, y el ver- bo, sin partícula algima.
Efto mejor fe entenderá adelante en la con- jugación de los verbos. Si el Ablativo es de mo- vimiento, de ordinario eftá folo; como, nuafea
effa
4 Arte de la lengua
efaneti, vengo de la chacra. Suele juntarfele el pofesivo de aquello de donde nos apartamos, ó de aquello de donde nos movemos; v. g. nuafea tayee efane ti: nuafea mayee tata: vengo de la chacra; vengo de cafa de mi Padre.
Aunque efta lengua no tiene rigorofa decli- nación; tiene rigorofo plural; porque tiene par- tícula propria, que lo diftingue del singular. Efta partícula vnas vezes es nOy otras vezes es ono. No^ sirve para los nombres acabados en «, ó en ¿?, v. g. Nubonora, mi criado; Nubonorano, mis criados. Efeno, la muger: Efenono, las muge- res. Onb sirve para con los demás nombres, que no tienen las terminaciones dichas; como, A- chane, el hombre: Achaneono, los hombres. Ichini, el Tigre: Ichiniono, los Tigres. Tamu- cu, el perro: Tamucuono, los perros. Algunas v^z^'^ hazen el plural con efta partícula hiono; co- mo, Amoperu, el mozo: Amoperuhiono, los mozos.
Muchas vezes el singular sirve de plural; y efto ordinariamente con nombres de animales, y cofas inanimadas; v. g. nuyuco simoríi, yo fle- cho puercos: nechuco y ucuqui, corto palos.
Quando al nombre fubftantivo le precede
algu-
\
J
i
Moxa. 5
algnn nombre, ó verbo, que fignifica multitud, no fe vfa de plural; v. g. Tifimutu, muchos; tisi- TXiutu achané, muchos hombres. Y si fe vfare del plural; fe ha de juntar con el nombre, ó, verbo, que fignificare multitud; v afsi fe dirá tisimutuo- no himo, muchos pefcados.
Si fe junta adjetivo, y fubftantivo, precede el adjetivo; como muraca hincha maca, efte es muy valiente. Sí habla de muchos, fuele juntarfe al adjetivo efta partícula bocoj v. g. achopeboco lucuqui, arboles muy gruefos.
Para entender mejor lo que fe ha dicho en efte capitulo, es neceíTario faber los Pronom- bres, de que fe trata en el capitulo siguiente.
L
Cap. 11.
2?^ ¿os Pronombres.
Os pronombres vnosfon primitivos, y o- tros d^rrsrsitivos'. los primitivos fon eftos. Nuti. Yo.
Piti. tu.
el, effe.
efte.
aquel; moftrandolo.
Ma-
6 Arte de la lengua
Maro. effe, moftrandolo.
Manáqui. vel Macani. aquel aufgte;
Efu. ella, efta,
Suca, vel Pofuca. efta,
Suena, vel Pofuená. aquella mof-
trandola. Sucaéna, vel Sucani. aquella au-
fente* Sunaqui, vel Pofunaqui. lo mifmo. Las mugeres hablando de los hombres, dizen afsi: Eñi, el, eíTe.
ñiquia, ñaca, vel Poñiquia. efte. ñiro, vel Poñiro. effe: moftran- dolo. Poñenaqui, vel Poñicani. aquel aufente. Si el hombre refiere el dicho de vna muger, ó la muger el de vn hombre, han de hablar con los pronombres pertenecientes a cada vno, por que refiere el dicho con las mifmas palabras, que fe dixo.
Eftos pronombres no tienen en el plural 0710^ como los otros nombres; sino que efte le sig- nifican otras vozes; las quales fon comunes pa- ra hombres, y mugeres, y fon eftas:
Bi-
1
Biti.
Eti.
Eno.
NonL
PononL
Noro-
Ponoro.
Nacani.
NanaquL
Ponacani.
Ponanaqui.
Ponacaena-
Naena.
Aíoxa. 7
nofotros.
vofotros.
Ellos,
ellos.
lo mifmo.
eflbs; moltrandolos.
lo mifmo.
aquellos aufentes.
lo mifmo.
lo mifmo.
lo mifmo.
lo mifmo.
aquellos:
(los. moftrando-
lo mifmo,
Algxmas vezes fe junta con algunos de eftos pofesivos la partícula de pluralidad ono; v. g. Bi- tíono, Etiono; pero no es, porque necefsiren de ella para sigwficar el plural, sino por ador- no, ó por modo efpecial de hablar.
JPar^a /éxs cofas inanimadas firven e/ios
primitivos.
efto; eflb.
eflb; moftrandolo,
lo mifmo.
Toro. Potoro.
Po-
1
8 Arte de la lengua
Pohoro lo mifmo.
Hoca efto; moftrandolo.
Pohoca lo mifmo.
Potoca lo mifmo.
Hoena aquello; moftrandolo.
Pohoena lo mifmo.
Potoena lo mifmo.
Tacani lo mifmo; aufente.
Tanaqui lo mifmo.
Eftos no tienen plural, y siempre eftan jun- tos, ó hazen relación á los nombres, cuyos pri- mitivos fon. Y si fe exprime el plural, fe ha de juntar con el mombre, y no con el primitivo; v. g. Hocari numuiriano; a qui eftan mis veftidos. Los pronombres derivativos meus, tuus &c. en efta lengua fon los mifmos primitivos, qui- tándoles, á vnos, la vltima fyllaba; y á otros, la primera; v. g. Nuti, yo; quitándole el //, queda nu, que significa mió Pitiy tu; quitado el //, que- da pij que significa tuyo. Biti^ nofotros; quitado asimifmo el ti^ queda ¿/, que significa nue/iro, Etij vofotros, quitado el //, queda Ey que signi- fica vueftro.
Si el nombre empieza por Ni, efle Ni es el derivativo, y no Nu. Si empezare por Ne, es tam
bien
Moxa. 9
bien el Ne, fu derivativo; y en las otras perfonas correfponde la mifnia terminación; Pe en la fe- gunda de singular; y Be en la primera de plural.
Para hazer efte derivativo de las terceras perfonas, fe quita la primera fyllaba, y queda la vltima; como, Ema^ el: quitada la E^ queda ma, que significa fuyo, con relación á varones, Efu^ ella; quitada la E^ queda yii, que significa fuyo, con relación a mugeras. Eñi^ el, quitada la E^ queda ñi^ que es fuyo, y locución de mugeres. Nota, que al el nombre en el nominativo em- pieza por E, ó tiene el pofesiuo Ne; el derivativo de Eñi^ no fera ñi^ sino ñe; v. g. enirobe, el an- zuelo; ñeenirobe^ fu anzuelo, dize la muger, ha- blando de varón. Ai má, y fu: fe añade E, vel i, si los nombres empezaren por effas letras.
El derivativo de la tercera perfona de plu- ral es «fl, común para hombres, y mugeres. Pa- ra cofas irracionales sirve efta particula Ta, y al- gunas vezes To.
Exempla de e/ios derivativos.
Sing, Numuiria, mi vellido.
Pimuiria, tu veftido.
Mamuiría, el veftido del hombre
B ñi-
I o Arte de la lengua
ñimuiria, lo mifmo dize la mugen
Mamuiria ina, para fu vellido.
Su muiría, el vellido de la mugen
Su muiría ina, para fu vellido. Plur. Bimuiria, nuellro vellido.
Emuiría, vuellro vellido.
Namuiria, fu venido de ellos, ó ellas
Tapeno fimorú, la cueba del puerco. Si fe quiere expreíTar el plural de las cofas pofeidas, fe añadan al nombre las partículas de pluralidad nOy ono; como Numuiríano, mis velli- dos; y afsi en los demás cafos.
Ellos pronombres nunca fe hallan folos, sino juntos con las cofas pofeidas, como ellan en los exemplos. Si alguna vez quiero dezir mió, tu- yo, &c. sin expreíTar la cofa pofeida, pero ha- ziendo relación á ella, no diré, nu^ ni piy sino v- fare de los primitívos Nuti^ piti^ &c. ó nos val- dremos de elle nombre general Nuyee^ que quie re dezir cofa mia; y fe declina afsi, Sing. Nuyee, mió,
Piyee, tuyo.
Mayee, fuyo, de varón.
Suyee, fuyo de mugen
ñiyee, fuyo, dize la muger del varón.
Plur.
Max a. 1 1
Plur, Biyee. nueftro" Ey ee , vueftro.
Nayee, fuyo, de racionales. Tayee, fuyo, de irracionales, Pofpueña á efte nombre por todos los ca- fos la particula inay tiene romanze depara; como Nuyee ina, para mi: Piyee ina, para ti &c.
Efte nombre afsi declinado sirve también para significar muchas de las preposiciones de acufativo^ y ablativo, v. g. nuyee, en mi, en mi cafa, conmigo, de mi, á mi: conforme fuere el verbo, que fe le juntare.
Para que mejor fe entienda la declinación de eftos pronombres, fe pondrán otros exfiplos.
Exetnplo de los Twmbres^ que empiezan por E.
Enirobe, el anzuelo. Sing. Nenirobe, mi anzuelo.
Penirobe, tu anzuelo.
Maenírobe, fu anzuelo de el. ñemVobe, fu &c. dize la muger
Suenirobe, fu anzuelo de la muger.
Plur. Benírobe, nueftro anzuelo.
Enirobe, vueftro &c.
Naenirobe, fu &c.
Exem-
Pibope, Maybope, ñibope, Suibope, Plur, Bibope, Eibope, Naybope.
1 2 Arte de la lengua
Exemplo de losque empiezan por I. Ibopere, el pie. Sing. Nibope, mi pie.
tu pie.
fu pie, de hombre, dize la muger del hombre fu pie, de mugen nueftros pies, vueftros pies, fus pies.
De irracionales fe dize afsi: taerefa varayu, la bebida de las gallinas: Taibope ichini, el pie del Tigre.
Ay vnos nombres, 4 por razón de ella par- tícula: ara, que fe les antepone, reciven por pofesivo: na, guardando la terminación en to- dos los cafos, como:
Araicone, Agua rezien traida Sing. Narayconé, mi agua recien traida.
tu agua &c. fu agua de el. fu agua del, dize la muger fu agua de ella, nueftra agua, vueftra &c.
Na-
Parayconé, Maraycone, ñarayconé, Saraycone, Phir, Baraycone, Araycone,
Moxa. 1 3
Naraycone, fu agua de ellos. Nota, que no todos los Indios hablan de la manera, que aqui fe ha puefto efte nombre; por que otros dizen Nuaraycone, Piaraycone &c. Nota también, que la diferenzia de pofesivos, que fe ha puefto para racionales; á irracionales, y para hombres, y mugeres, algunos Indios to- do lo confunden, y hazen, que todos sirvan in- diferentemente á todas las cofas.
Cap. ni.
£>e la cofijugaciofi del verbo fujlantivo.
NO ay en efta lengua dicción fimple, que tenga todos los modos, y tiempos, que el fum, es, fui en la Latina; sino, que en algunos tiempos fe fuple, y en otros fe haze con varías particulas, que fe irán explicando.
Modo indicaiivo. Tiempo pr e/ente j preierito, y plu/quamperfeÜo. Eños tiempos fe forman añadiendo efta par ticula: chu, richu, vel reichu á los primitivos, y
fe ha^e aísi:
Sing, Nutíchu, vel Nutirichu, vel Nutireichu. Yo foy, era, fui, y avia sido,
Pi-
L
1 4 Arte de la lengua
Pitichu, &c. tu eres, &c.
Emachu, &c, el es, &c.
Efuchu, ella es.
Etachu, Effo es.
Plur. Bitichu, nofotros.
Etichu, vofotros loys.
Enochu, ellos, ó ellas fon.
Adviertafe, que algunos Indios nunca vfan del reichu, sino siempre del richu: otros hazen diferencia; y quando el primitivo, ó el nombre, con quien fe juntan eftas particulcts, termina en é ó en i, vfan de reichu; como Nutireichu, A- chanereichu: si terminan en qualquiera de las otras vocales, vfan richu; v. g. Emarichu, Efuri- chu, Enorichu.
Nota mas: quando el romanze de eftos tie- pos fe junta con otro nombre; como yo foy hombre, yo foy fuerte &c. fe haze, pofponien- do los derivativos á los tales nombres; como Achane nu, yo foy hombre: Muraca nu, yo foy fuerte. Si al derivativo fe le pofpusiere la partí- cula chu, fera lo mifmo, que afirmar aquello, de que fe habla; v. g. Achanenuchu; si, foy hombre. Si fe le pofpone efta otra partícula choo, signi- fica aun, todo via; v. g. Muraca nuchoo, toda via
ten-
Moxa . 1 5
teng-o fuerzas*
En la fegunda perfona de singular en efto modo de conjugación el derivativo nunca es pi, sino bi; v. g. Achane bi, y no Achane pi. En la primera de plural nunca es bi, sino abi, como Achaneabi.
Exemplo. Sing. Achane nu, yo foy, era, fui, y auia sido, hombre, Achanebi, tu eres &c.
Achane, aquel es.
Hur. Achaneabi. nofotros fomos. Achanee, vofotros fois.
Achane, aquellos fon.
En las terceras perfonas de singular, y plural fe pueden añadir los primitivos, que les corref- ponden; como Achane ema, el es, hombre: A- chane eno, ellos fon hombres, ó entendidos. Si ay dos nombres pofesivos, y cofa pofeida, como yo foy tu efclavo, fe dize de efta fuerte: Piahire nu; que quiere dezir: tu efclavo foy yo. Y también fe dize afsi: Nutichu piahire.
También en efte modo recive aquellas partí- culas ya dichas: chu, richu, reichu: con adver- tencia, que fe han de poner defpues del deriva- tivo
1 6 Arte de la lengua
tivo atendiendo siempre á fu terminación, y no la del nombre.
Eftas particulcts, richu, y reichu, quitándoles el chu, y poniendo en fu lugar po: sirven mas propriamente para significar el pretérito; v. g. Achanenuripo, fui, ó avia sido hombre. Futuro imperfeÜo de indicativo, Efte tiempo fe haze pofponiendo efta par- ticula ina al nombre, ó al primitivo, como, Nu- ti iná, yo fere: Piti iná, tu feras &c. Pero, quS- do el nombre fe pofpone el derivativo, á efte fe pofpone la partícula ina; v. g. Achane nu ina, yo fere hombre; Achanebi ina, tu feras hombre; y afsi de los demás, como en el exemplo pre- cedente, añadiendo folo la partícula iná.
Imperativo. El imperativo fe haze de la mifma manera. v. g. Achane bi iná fe tu hombre.
Achane iná, fea el, ó ella &c.
Achane abi iná, feamos nofotros &c. Achane e iná, fed vofotros. Achane iná, fean aquellos.
Optativo y y fubjuntivo, Efte modo tiene la mifma formación, que el futuro, anteponiendo á todo efta partícula
ta-
Moxa. 1 7
tacae; v. gf. tacae achane nuína, quando, ó co- mo yo fea hóbre; tacae achane bi iná, quando, 6 como tu feas hóbre, y afsi en las demás perfonas. Eitas oraciones: efperaremos á q feas hom- bre, ó hafta que feas hombre, fe hazen añadien- do á la partícula iná ella partícula choo, y qui- tando el tacae; como Achane bi iná choo, que en rig^or quiere dezir, feras antes hombre.
Las oraciones condicionales, como fi, yo fue- ra hombre, fe hazen añadiendo á la partícula ina, efta letra; i; v. g. Achane nu ina i, si yo fue- ra hombre. Sie habla de plufquam perfecto, fe añade ini; como, achane nuinaini.
Si no lleva condición, y habla de plufquam perfecto, fe añade a la partícula ina, efta otra partícula ripo; v. g*. Achane nu inaripó, ya yo huviera sido hombre.
Prejeníe de fubjuntivo. Sing. Tacae achane quando ó como yo fea nuina, hombre.
Tacae achane quando tu &c.
bi iná, Tacae achane iná, quando el, ó ella &c. Plur. Tacae achane, quando feamos. abi iná.
C Ta-
1 8 Arte de la lengua
Tacae achanee iná, quando feais.
Tacae achane iná, quando fean. Pretérito imperfeto,
Achane nu iná, yo fuera hombre
Achane bi iná, tu fueras.
y afsi de las demás perfonas.. Pretérito plufquamperfeÜo, Sing, Achane nu inaripo, yohuvierasidohObre
Achane bi inaripó, tu huvieras sido.
Achane inaripó, aquel. Plur. Achane abi inaripó, nofotros.
Achane e inaripó, vofotros.
Achane inaripó, ellos. Las oraciones, que llevan interjección, fe ha- zen también con efta particula iná, pofpuefta al nombre, añadiéndole alguna de ellas otras, ya voy, Bore, 1. Boreyavoy, v. g. numuiri ainayavoy, ó si fuera mió elveftido! ó con efte adverbio Ezipa, vel Azipa antepuefto al nombre, y pof- puefto el ina, como -fzipa nupeno iná hoca: ó si fuera mia efta cafa! También fe hazen antepo- niendo al nombre efte adverbio Ticutiné, v. g. Ticutine achane iná maca, ó si efte fuera gente! Añadiendo á efta particula ina, efta otra ri, vel rize, significa modo de defpreclo, como a-
cha-
1
Moxa. 19
achane inari maca, com si efte fuera gente!
Infinitivo. ^e modo fe forma también con la partícula ina poípueítSL, v. g. Achane nu ina, fer yo hom- bre; pero mejor fe haze con la partícula yare, ó roye pofpuefta, como Achane nu yare, vel a- chane nu royé quiero fer hombre; y efto es re- gidio de verbo de voluntad Sing. Achane nu yare, vel achane nu royé, quiero fer hombre. Achane bi yare, tu quieres fer &c. Achane yare, aquel quiere fer.
J^/ur. Achane abi yare, nofotros, Achane é yare vofotros.
Achane yare, ellos.
Gerundios. Eí de ÓBtivo parsLy fe haze con la partícula ina pofpueAa; v. g^. muraca ina, para q fea fuerte. El de abJatívo le forma con ella partícula choo, ríchoo. I, reichoo; v. g. Amoperunu choo, siendo yo muchacha; amoperubi reichoo, sien- do tu muchacho; amoperurichoo, siendo el muchacho; y de eíte manera no fe diftingue del míente de Indicativa; pues amoperu nuchoo ágniñca también tada vía foy muchacho. ^^
20 Arte de la lengua
NOTA. Efte verbo fubftantivo afsi conjugado sirve para quando no ay negación; que si la huviere, tiene dificultad, y fera neceflario explicarlo.
En el Indicativo fe haze anteponiendo la ne- gación voy, á los pronombres; y pofponiendo la partícula ina; v. g.
Sing. Uoy nuti iná, no foy, no era, no fui. Voy piti iná, no eres tu &c. Voy ema iná, no es el Voy efu iná, no es ella. Plur. Voy biti ina, no fomos. Voy eti iná, no fois. Voy eno iná, no fon, Efta partícula po, pofpuefta á la negación ha- ze romanze de pretérito; v. g. voypó, ya no es, ó no es de provecho. Pueden interponerfe los derivativos; v. g. Sing. Voy nupó, ya no foy.
Voy bi pó, ya noeres.
Voy pó, ya no es.
Plur. Voy abi pó, ya no fomos. Voy epó, ya no foys.
Voy pó, ya no fon.
El mifmo vfo tiene efta otra negación voy,
quiené
Moxa. 2 1
quiené, que fignifica aver recevido algún daño, ó tener rezelo del; v. g. voy quiene nu; voy quienebi; voy quiené; voy quieneabi; voy quie- né e, voy quiene.
Si á eftas negaciones fe les pofpone la partí- cula iná, tienen roraanzes de futuro; como, voy quiene nu iná*
Efta negación voyna, fignifica no fer aquello porque preguntamos; v. g. preguntanle á vno; tu eres Pedro? y refponde voyna nu, no foy: voyna bi, no eres: voyna, no es. En el plural fo- lo dize, voybiti iná, no fomos, voyeti iná, no fois, voy eno iná, no fon.
Quando el futuro lleva negación, y fe haze con los pofesivos pofpueftos al nombre, fe inter pone la partícula cu, entre el derivativo, y la partícula ina, anteponiendo la negación, y pof- pom'endo el nombre á todo, de efta fuerte: Sing, Voy nucuiná no fcré, ó he de
achane, fer hombre.
Voy picuina achane, no feras &c. Voy tacuina achane, no fera. Plur. Voy bicuina achane, no feremos. Voy ecuina achane, no fereis. Voy nacuina achane, no feran.
Pa-
22 Arte de la lengua
Para el gerundio de dativo con negación, no ay cofa, que le correfponda: puedefe fuplir con eñe adverbio machu, que significa no fea que; V. g. para no fer floxo, machu moytayu iná: para no dejar de fer fuerte; machu nucuina muraca. Porque efte verbo Nutihó, que fignifica ha- ver algo, ó eftar en algún lugar, fe forma de los primitivos, pofpuefta efta partícula ho, tiene la mifma conjugación, q el verbo fubftantivo, y fe conjuga afsi: Indicativo.
Sing. Nutihó, yo elloy, ó eftaba.
Pitihó, tu eftas &c.
Emahó , aquel.
Efu hó , aquella.
Plur, Bitihó, nofotros.
Etihó, vofotros.
Enohó, aquellos, ó aquellas, y afsi de los demás primitivos, aunque fean de cofas irracionales.
Futuro, Ek'^ fe haze, añadiendo la partícula ina, al verbo, de efta fuerte: Si7ig. Nutihó ina, yo eftare.
Pitiho ina, tu eftaras.
Emaho ina, aquel eftara.
^u^
Moxa. 23
lEiínho ina. aquella eftara. ^/^£^^• Bitiho ína, nofotros.
Etiho ina, vofotros.
Enoho ina, aquellos. Si ^n el prefente de Indicativo fe le pofpo- ne ^ftSL partícula ri, muda la ho, en ha; y fe haze SLÍsi^ l^vttihariy Pitíharí &c. Y lo mifmo es, si fe le Junta neg^acíO en el futuro. En Indicativo es afsi: IVihaina yo no eftoy, ó eftube.
F*ihaina, tu no eftas &c.
Aíahaína, el no efta. Suh3dn2L^ ella no efta.
jBíhaina, nofotros no eftamos.
EhsLiiia,^ vofotros no eftais.
íVahaína, aquellos no eftan,
Donde /e ve, que de efta manera fuceden los derivativas a los primitivos, y en la primera perfona, no es el derivativo nu, sino ni, como eftá puerta en el exemplo. Y fe debe advertir, que algunos Indios házen, q en las demás per- fonas de elle tiempo, retengan la I. de la pri- mera perfona; y ^^^^ d^^^^- ^I^ihaina, fuihaina &e. Pero la ardinario es como eftá puefto.
En el futuro, ^i "eva negación, fe le interpo- ne la p^rtieul^ eu, y Pierde la partícula ma, y fe
conjuga. ^'^^
24 Arte de la lengua
Sing. Voy nucuiha, no he de eftar, ó no eftare
Voy picuiha, no eftaras.
Voy macuiha, no eftara el.
Voy fucuiha, no eftará ella. Plur. Voy bicuiha, no eftaremos.
Voy ecuiha no eftareis.
Voy nacuiha, no eftarán. El gerundio de dativo con negación; no lo tiene; pero el afirmativo, si; y fe puede hazer co el adverbio machu, como diximos antes; v. g*. machu nucuiha, para no dexar de eftar.
Ay en efta lengua otros verbos, que inclu- yen en si el fubftantivo, como Nuuri, yo foy bueno; Nutucororo, yo foy fuerte; y otros á efte modo. Y generalmente todos los verbales, como yo foy mifericordiofo ; yo foy liberal &c. Los quales fe forman de las primeras perfonas de los verbos, añadiéndoles efta partícula, ray como Nuhapanu, yo tengo laftima: nuhapanu- ray foy compasivo. Otros fe componen aña- diendo á la primera perfona del verbo efta par- tícula core; como Nufamo, yo entiendo; nufa- mocore, yo foy intelligible.
Todos eftos verbos fe conjugan anteponien- do los derivativos, q correfponden á cada per- fon, b
Moxa, 25
fona, sin mudar la terminación del verbo, de efta manera:
Sing. N^hapanuray, Pihapanuray, Tihapanuray,
Plur, Bihapanuray, Ehapanuray, Tihapanuray,
yo foy mifericordiofo.
tu eres &c.
aquel es, ó aquella.
nofotros &c.
vofotros.
aquellos, ó aquellas.
En las terceras perfonas nunca recive ma, ni fu, porderivativo , sino ti, como queda puefto.
El futuro fe forma, mudando el nu: de la pri mera en na; el pi: de la fegunda en pa, el ti: de la tercera en Ta: el bi: de la primera de plural en ba: la E: de la fegunda de plural en A; el ti: de la tercera en ta; como la de singular, sin mudar la terminación del verbo; de efta manera. Sing. Nahapanuray, yo fere mifericordiofo.
Pahapanuray, Tahapanuray, Plur. Bahapanuray, Ahapanuray, Tahapanuray,
tu feras &c.
aquel, ó aquella &c.
nofotros.
vofotros.
aquellos, ó aquellas.
Quando en eJ prefente de Indicativo lleva negación, no fe haze mas, que anteponer la ne- gacion voy, al derivativo, con que empieza el
D ver-
20 Arte de la lengua.
verbo en el futuro imperfefto; v. g. voy naha- panuray; voy pahapanuray &c. no foy, no eres compasivo.
Si el futuro lleva negación, fe pone primero la negación, y entre el derivativo, y lo reliante del verbo la particula cu: y fe haze afsi: Sing. Voy nucuhapanuray, no fere compasivo
Voy picuhapanuray, no feras &c.
Voy ticuhapanuray, aquel, ó aquella &c. Plur. Voy bicuhapanuray, nofotros.
Voy ecuhapanuray, vofotros.
Voy ticuhapanurai, aquellos, ó aquellas Lo que relia de la conjugación de eftos ver- bales, no ella tan en vfo; y mejor fe haze por el verbo simple, como fe vera en fu lugar.
NOTA. Con aquella particula iná, con que diximos formarfe el futuro del verbo fubílantivo, pof- pueíla a adverbios de tiempo, fe hazen pregun- tas, y refpueílas muy ordinarias, v, g. Acaraina piyana? quando te has de ir? Acaraina pecho- roiquia? quando has de tener juizio: y otras á eíle modo. Si fe le interpone po, significa, quan- do ha de venir: v. g. Acarapoina pichiicha? quan- do vendrá tu hijo? y fe refpOde del mifmo modo
Moxa. 27
V. g. Patirepoiná; mañana vendrá: achachupo- iná; de aqui á vn poco eftark aqui. El po» folo pofpuefto al adverbio de tiempo, y con interro- g-acion^ significa, quando vino? Acarapo? sin la ínterrogr^^^*^^ significa el tiempo del mifmo ad verbio, con quien fe junta; como copepó; ayer Ueg^ó, achoquienepó; poco ha que llegó; y fe le pueden pofponer los derivativos; v. g. copepó nu; copepobi; y afsi de Icis demás perfonas.
Antepuefto el po: á los primitivos, significa aora; ponuti, aorayo; popiti, aora tu &c. ponu- tireichu, aora en efte inflante. Si hablare de fu- turo, fe le añadirá iná; v, g. ponutiina nuyana, aora me iré.
Cap. IV. Conjugación del verbo aólivo.
^TO todos los verbos de efta lengua tie- ^ nen vna mifma terminación; pero con- vienen en que todos empiezan por notas de po fefeion: vnos por Nu: otros por Ne; y otros por NL .£fto es en las primeras perfonas de sin- gular; y los pofesivos diftinguen las perfonas v- nas de otras, sin variar la terminación del ver- bo;
28 Arte de la lengua
bo; afsi como en el nombre varían los cafos sin var; ar fu terminación.
ExeTtiplo de los verbos que empiezan por Nu: Sing, Nunico, yo como, ó comi.
Pinico, tu comes.
Tinico, aquel.
Plur. Binico, nofotros.
Enico, vofotros.
Tinico, vel tinicono; aquellos.
Exemplo, De los que empiezan por Ne: Sing. Nemunaco, yo amo, ó amé
tu amas &c. aquel, nofotros. vofotros. aquellos. Exemplo. De los que empiezan por Ni.
Pemunaco, Temunaco , Plur. Bemunaco, Emunaco , Temunaco,
Sing. Nimoco, Pimoco, Timoco,
Plur. Bimoco, Eimoco, Timoco,
yo duermo, ó dormi.
tu duermes.
aquel.
nofotros.
vofotros.
aquellos.
Si
'í
Moxa. 29
Si a eíte tíeinpo fe le pofpone la partícula po: significa determinadamente tiempo pre- térito; V. g. nunicopó, ya comi. Si fe le junta la parücuía, ri, sigiiifica actualidad; v. g. nunicari, ekoy^ d aliaba comiendo; pero entonces haze mudar la terminación de co: en ca: como fe ve en el exemplo. Si fe le pofpusiere ripo: signifi- cara úempo plufquam perfecto; v. g. nunicaripó, ^inicaripó, tínicaripó. &c.
Si huviere transición, que fe haze pofponien óo los pofesivos al verbo; fe han de pofponer alpoíesivo las partículas dichas, ri: ripo; vel re¡- po: con efta diferencia, que ripo: folo fe junta, Qfiando ay transición ^ primera perfona; v. g. peamnaLCO nuripo, tu me Has, ó avias amado: la patticuia reipo: fe pone con todas las damas
íransíabnes.
NOTA.
En las terceras perfonas de singular, y plural
de eke modo de indicativo no siempre fe vfa
Ti: ó Te- como fe ha puefto en los exéplos, sino
que muchifsimas ve:zes fe vfa de los pofesivos
de terceras perfonas, como fon ma: fu: ta: que
aquí no significan, sino el, ella ó el, de in-acio.
nalesy en la tercera perfona de plural fe pone;
30 Arte de la lengua
na: que aqui quiere dezir ellos, ó ellas.
Si los verbos empezaren por ne: ó por ni: fe- ra el pofesivo mae: ó mai; fue: ó fui; tae: tai; de hombres, mugeres, ó irracionales, como fe di- xo en otra parte: en la tercera de plural nae: ó nai.
Quando, y en que ocasiones fe ha de vfar de eftos modos, el vfo, y exercicio fera el mejor maeftro. Pondranfe algunas reglas, que ayu darán mucho.
1. Regla. Quando el romanze exprefare aélualidad en tercera perfona, vfaremos ti: ó te: conforme fuere el verbo; v. g. tinicari, eílá co- miendo: teenicari himo, efta pefcando. Y lo mif mo es quando el verbo tiene efta significación come, carpe, duerme, como queda puefto en los exemplos. Pero, si el romanze fuere de efta manera: comiólo, pefcolo, llevólo &c; no vfa- remos ti: sino ma; v. g. manicopó, comiólo; maomopó, «llevólo.
2. Regla. Quando en la oración ay transi- ción de tercera perfona á otra, que no fea ter- cera, vfaremos ti: v. g. tiniconu tamucu, mor- dióme el perro: temunacoe Maymona, Dios os quiere mucho. Efto es en romanzes de indica- tivo,
Moxa. 3 1
tívo, y futuro; que si es imperativo, ó fujuntivo;
ó la. transición fuere de tercera perfona; fe vfará
deí ma, v, g, maemunaco Maymona achaneono:
LJios ama. mucho á los hObres: maomane ema
numuiria, ÜGve el mi veftido.
3- Regala. Si al verbo precede algún nom- bre primitivo^ y efte es perfona, que haze, fe vfa de ti; V. g". efu tizomeco numuiria, ella texio mi camixeta. Si el primitivo, es perfona, que pa- dece, vfaremos ma: como ema fucohacho ma- yeno, a eíTe lo aborrece fu muger: efu maeo fuima; á eíTa la ca&igó fu marido. De la mifma fuerte fe vfa con los relativos; que si el relativo es per/bna, que ha^e, vfaremos ti, v. g. nahaze tío mecho niunuiria, quien hurtó mi veftido? pe- ro si el relativo fuere perfona, que padece, vfa- remos roa: v. ^. tahahi mayuco perú? q dizen,
que ha flechado í^^^^^?^ . ^
Reg-Ia- En refpueítas, que fe hazen por
t de movimiento, en terceras perfonas
verbos a ^ ^aonde fue tu Padre? y refpon
víamos t^^^- Cohobo, dixo, que iba á flechar
¿ervos. ^j -v^erbo precede adverbio de-
5. R^ST ^ vfa. ma; v. g. ayaze maabeari
A tiempo» le V* o y
lugar, ^ ^^^ ^ May-
32 Arte de la lengua
Maymona? adonda eftá Dios? Pero, si el ad- verbio fe pofpone al verbo, vfaremos ti, v. g. tiyanapo achoquiene, poco ha que fe fue.
6. Regla, Si al verbo precediere efte adver- bio machu, que significa no fea que, vfaremos ma, V. g. machu maezetacanu tata, no fea que mi Padre me azore.
En el imperativo, y fujuntivo siempre fe vfa ma, como ya diximos.
Adviertafe, que si el verbo afirmativo lleva en tercera perfona ti, lo mefmo llevará con la negación, v. g, tínico, aquel come, voy tiniquia: no come: y si llevare ma el afirmativo, lo mif- mo llevara con la negación, v. g. maomopó ne- nirobe, ya fe llevó mi anzuelo, voy maoma, no lo llevo. Efto fe entiende folo con los verbos acabados en co, y los que siguen fu conjuga- ción, y no cO los q no la siguen, v. g. voy tahapa- nunu, no me tiene laftima.
Aquel ono, que fe pufo en los exemplos an- tecedentes en las terceras perfonas de plural, es muy ordinario, quando fe vfa ti, ó te: en ellas perfonas, y raras v^z^^y quando fe vfa ta, ó na: en effas mifmas perfonas. Vfafe también en las demás perfonas de plural, pero no tan de ordi- nario Efta
Afoxa, 33
Eíta partícula chu, fe fuele juntar con todos los tiempos de indicativo^ y futuro; y haze mu- dar la terminación en los verbos, que acaban en co^ y otros; y entonces significa interroga- ción en las pregxintas, y afirmación en las ref- pueftasr v. g. Pínicachu mani? comes efto? y ref- ponde, nunicachu, si como.
Para sign^^ificar el pretérito plufquam perfec- to de indicativo, fuelen vfar de los primitivos, pofponiédoles efta partícula po, y anteponién- dolos al verbo: v. g. etopó manicaripó, ya el fe lo avia camida: enopó tiyana naripó, ya ellos fe
avian ido.
^uírif^o tmper/eÜo.
Eñe tiempo en todos los verbos acabados en co, ó en cho, y en otros muchos, que tienen o- tras terminaciones, fe forma de la primera per- fona del pre/ente de indicativo; mudando la vi- tima fyllaba <Zo en ca; Cho en Cha: v. g. nimoco, yo duermo: rúinoc:^^ yo dormirec nuomecho, yo hurto, nuomecha, yo hurtare.
Con algnnos verbos acabados en co, fe ha- ze el futuro, mudando el co en quia; y ello fuce- de todas las ve^es, que á la vltmia fyllaba co: le precede E, vel I:, v. gT- ntrnico^ ,yo como, nuni-
E quia.
34 Arte de la lengua
quia, yo comeré: netereco, yo falto, neterequia, yo faltare. Si le precede otra de las vocales, es ca, y no quia: nemunaco, yo amo: nemunaca, yo amare: nutanuco, yo bufeo, nutanuca, yo bufcaré.
Efta diferenzia no la admiten algunas par- cialidades de Indios, por \ vnas vfitn del quial en todos los verbos acabados en co; y otras del ca, con todos effos mifmos verbos.
Los demás verbos, que fe acaban en o, mu- dando la o, en a^ forman efte tiempo de futuro; v. g. nuomo, yo llevo; nuoma, yo llevara Exci- pe el verbo Nufemo; que no forma el futuro por la terminación, sino por la inicial del pofesivo, mudando el nu: en na, y fe dize Nafemo, yo me enojare. Si el verbo acaba en dos oo, ambas fe mudan en aa; v. g. nimoo, yo veo; nimaa, yo ve- ré. Excipe el verbo Nuboroo, y otros de que fe dirá adelante. Sing. Nuniquia, yo comeré.
Piniquia, tu.
Tiniquia, aquel.
Plur. Biniquia, nofotros.
Eniquia, vofotros.
Tiniquia, aquellos.
Los
Aíoxa. 2S
Los verbos, que de aáivos paíTan á fer recí- procos por razón de efta partícula bo, que fe les pofpone, no hazen el futuro, mudando el bo en ba; sino que á la formación del a£tívo fe le aña- de esta partícula po, ó el bo, fe muda en po: v. g: nunicobo yo me muerdo; nuníquiapo, yo me morderé.
Los Indios de las pampas no hablan de efta fuerte; sino que hazen, que el verbo retenga el bo, en el futuro, y dízen afsí; nunicabo, yo me morderé.
Efte tiempo recive muy de ordinario defpues de si la partícula Ne; efpecíalmente, quando la acción fe ha de diferir algún tiempo: v. g. nuni- quiane patire, mañana lo comeré.
Imperativo, Efte tiempo tiene la mifma formación, que el futuro; pero en las terceras perfonas no ad- mite ti, sino mOj ü otro pofesivo de los que ar- riba emos dicho pertenecer á las terceras per- fonas. j£h la tercera de plural es Na: de raciona- les; y de irracionales Ta. Sífff. Piniquia, come tu.
Maniquia, coma aquel. Sujiíquia, coma ella.
P/ur-
30 Arte de la lengua
Plur. Biniquia, comamos nofotros.
Eniquia, comed &c.
Naniquia, coman &c. Admite también elle tiempo efta particula riñe: v. g. Pimocarine, duerme enorabuena: o- tras vezes significa la particula dicha, que im- porta que; ó mas que: v. g. maniquiarine, mas q lo coma, ó que importa, que fe lo coma.
Optativo.
Efte modo fe forma de la mifma manera, que el futuro; y para significar el afeólo, ó deíTeo fe le añade alguna de eftas partículas yavoy, bore, boreyaboy, vel boreyavoyni; v. g. nuniquia ya- voyni; ó, si yo comiera.
Elle adverbio Ezipa, vel Azipa significa tam bien deffeo, y fe antepone al verbo: v. g. Ezipa nuniquia; ó si yo comiera: y es proprio de hom bres. Las mugeres en fu lugar vfan Ezibore. To- das ellas partículas significan también aféelo de lallima, y compasión; pero ellas Ezipa, vel E- zibore quando tienen elle significado de com- pasión, reciven defpues de si los derivativos; v. g. Ezipabi, ay de ti; Ezipaabi, ay de nofotros: Ezibore ponacani, ay de aquellos.
i
38 Arte de la lengtia
taños, nuurico hincba nunico coereno.
£ftos romanzes tengo gana de comer &c. fe hazen con efta particula yare, vel roye, pofpuef- ta al verbo: v. g. nunico yare, tengo gana de co- mer; pinico yare; tínico yare &c.
jEítos modos de hablar no ay que temer, no ay que creer, fe hazen pofponiendo al verbo efta particula Core: v. g. Voy tapicocore, no ay que temer, ó no es cofa, que caufe miedo: Voy taluopocore, no ay que creer, no es creíble: con efta xnifma particula Core fe hazen eftos román zes, no fe que es pecar, no fabe que es fer cafa- do: Voy neecha ticapecatura core; voy maecha tícayenocore.
Eftas oraciones ya es hora de comer, ya es tiepo de dormir, fe hazé quitada la vltima fylla- ba del verbo acabado en Co, y ponigdo en fu lu- g^ar efta particula Sirabo; v. g. tanisirabopó, ya es tiempo de comer. Efto mejor fe declarar á ade- lante, quando fe trate de efta, y otras partícu- las.
Gerundio,
No ay mas que dos en efta lengua de dativo y ablativo. Para formar el gerundio de dativo fe ha de atender á la terminación del verbo, y si
elte
Moxa. 37
Sujuntivo.
También este fe forma como el futuro: fuele precederle efta partícula Tacae, q significa quá- do de futuro: v. g. tacae nuniquia, quandoyo coma; Tacae pini quia, quando tu comas &c.
Hazenfe por elle modo las oraciones con- dicionales, pofponiendo la partícula Ini: v. g. nuniquia ini, si yo comiera: nuomecha ini, si yo lohuviera hurtado.
Para los romanzes de plufquam perfeélo fe añade á la formación del futuro efta partícula ripo, vel ripo ini: v. g. nuniquiaripo ini, ya yo lo hu viera comido; piniqniaripo ini, ya tu lo hu- vieras comido; maniquiaripo ini; funiquiaripo ini; y afsi de los demás.
Infinitivo.
La mifma formación tiene efte modo: rigefe de verbos de voluntad, y fuele añadirfele efta partícula Ini: v. g. nuniquia, comer yo: voy na- boroo nuniquia, vel nuniquia ini, no quiero co- mer: piboroo piniquia tu quieres comer &c.
Si el verbo de que fe rige es verbo de gozo, y habla de prefente, ó pretérito de indicativo, no fe ha de hazer la oración por infinitivo; sino por indicativo: v. g. gufto mucho de comer plá- tanos,
Afoxa. 39
eüe SLC3.bare en Co^ fe formara eñe gerundio de
/a primara, períona del prefente de indicativo,
mudaiicío eJ Co, en sia; v. g. nunico, yo como;
nunÍ3Í<3, p2Lra que yo coma; pinisia para que tu
aomsLS, y slísí por todas las demás perfonas.
Si el vGrbo fuere de aquellos, que de activos fe ha^GTi reaprocos por la partícula Bo, que fe les poípoíie, entonces efte gerundio fera Siapo; V. g^ nimicabo, yo me muerdo: nunisiapó, para que yo me muerúsu
Los verbos, que no acaban en Co: fon de va- rías maneras: vnos acaban en O, pero de fuerte, que con otra confanante, que le precede hazen vna miíma fy liaba: v. ^. nufamo, nufuopo, nuo- pono, Jiucobo, y atrás muchos á efte modo. Todos eños, ó fon simples, como los ya puef- tos, Ó cópueños de nombres con vna de eítas partículas Ca, Si. Se : si ían simples, forman efte gerundio, mudandc. i^ vltima fyllaba: v g. Mo en Mia; Fo en Fia; Cho en Chiá: \o en Nía &c. Como, nu/amo, yo oy^o; nufamia, para oyr: míuopo, yo creo: ntifoopxa, para que j-o crea,
J aí/de los otros, ü^ ^^^^ ^^ ^^^"P^"^ f ^^^^<^ ;^ c i^<:.-=r^ riixfeniia, smo nafemoya.
^mo, que no ^^^^^ oo, fonnan efte geran- ios acabados en ci^^ « ^^^
40 Arte de la lengua
dio mudando la vltima O, en iya; v. g. nimoo, veo, nimoiya, para que yo vea. Si fe componen de nombres, y de las partículas dichas, forma- ran elle genmdio, añadiendo al nombre, de que fe compone, ella partícula iya, como fe dirá a- delante.
Adviertafe, que el romanze de elle gerundio mui de ordinario fe haze por el futuro imper- fefto : V. g. nubacharaiquiachoo varayu, nuniquia, comprare vna gallina para comerla.
Aduiertafe mas, que elle gerundio, como queda explicado, no folo sirve para el romanze del mifmo gerundio, sino para otros muchosi sirue para explicar el inftrumento con que: v. g. nepiyacari nutaquiriqui, nuyusia ichini, elloy haziendo mi flecha, conque matar el Tigre: Sir- ve también para significar el lugar en donde, ó de donde, v. g. ayaze pimosia achachu? adonde has de dormir efta noche? Sirue mas para signi- ficar la conjunción, que ata muchas oraciones: V. g. nayuco simoru naechetirisiapoze, nanisia- poze, mataron el Javali, lo defquar^izaron, y fe lo comieron.
Hazenfe también con elle gerundio ellas fe- mejantes oraciones, comamos primero, ó co- ma-
Moxa. 4 1
mamos antes de imos; biniquiachoo biyania.
Sí el verbo, que sig^iifica el lugar, ó el inñru-
mento, habla de indicativo, fe muda la A de ef-
te gerundio en O; y fe conjuga como otro qual-
quier verbo: v. g^. nu>iisio, pijTisio, mayusio &c.
Y de elle modo significa también el daño, que
recivimos, como ema tiyosionu nupero tamu-
ciiini, e] me mató mí perro.
Significa también el impedimento, ó eftor- %^o para hazer alguna cofa, añadiedole efta par- tícula Core: w g. yíoy taynsiocore cohobo, ti- quibOf no fe pueden flechar los ciervos con tan- to llover. Sig-nifica afsi mifmo aquello de que tememos, ó nos apartamos; como tahaze pi- pisioP de que temes: beboisía añiu; apartémonos de eíte mofquitera; y de efte modo fe fuplen algunas preposiciones de ablativo.
Ge^uniíiO i/ér aólativo. Efíe g-erundio fe forma de la primera perfo- na del verbo, mxidisindLo, la O en A, y añadien- do efta partícula Ri: v- g. nunico, yo como, nu- nicari, eftando comiendo: algunas vezes aña- den efta particula ini, y dizen nunicanmi.
Los verbos acabados en Bo, y en Mo y en
No, y en Po, no mudao 1^ O; y afs. dizen ñoco-
^ ^ bon.
\
42 Arte de la lengua
bori, ellandome bañando: nufamori, eftando yo oyendo: nunecupori, eftando viendo á los que paffaban &c. Sing. Nunicari, eftando yo comiendo.
Pinicari, eftando tu &c.
Tinicari, eftando aquel.
Plur. Binicari, eftando nofotros.
Enicari, eftando vofotros.
Tinicari, eftando aquellos.
Efte gerundio significa también venir de ha- zer alguna cofa: v. g. neenicari, vengo de pef- car; nifari vengo de carpir. Suele áñadirfele afta partícula ini; y significa no haver confeguido lo que pretendía: v. g. neenicari ini himo, vengo de pefcar, y no traigo nada. Otros dizen efto mifmo de otra manera, añadiendo al futuro im- perfeño efta partícula zeini; y dizen neeniquia- zeini himo. Participio de prefente.
No ay dicción simple, q lo signifique; y afsi fe haze como en la Efpañola, anteponiendo al verbo El que, la que, los que &c; que en efta lengua fon los nóbres primitívos: nuti nunico, yo foy, el que lo comi: piti pinico, tu fuifte &c. Algunas vezes no fe pone el primitivo : v. g. nao- mecho numuiria, teerono coope; los que efta-
ban
Aíoxa, 43
ban bebiendo ayer, "hurtaron mi camijeta. Otras vezes el participio de pretérito sirve de partici- pio de prefente; v. g. naechure mopubono, los q han cortado los cedros; nachmureono, los que van, ó vienen de la guerra.
Participio de pretérito.
El participio de pretérito no es de vna mif- ma manera en todos los verbos, sino vario; fe- gun la terminación del verbo, de donde fe for- ma. Los verbos en Co, de ordinario forman ef- te participio mudando el Co, vnos en Ru, otros en Re: en Ru le mudan todos los verbos, q an- tes del Co, tienen A, E, I. vel O: v. g. nemunaco, yo amo; nemunaru, cofa amada por mi: Nuni- co, yo como, nuniru, mi comida, ó cofa, que yo comL Excipe nijco, ir por agua, que haze nijco- ne; el agxia traida: nuchunoco, cozer, nuchuno- ru, cofa cozida por mir. Si al Co del verbo pre- cede V fe muda el Co en Re: v. g. nuyuco, yo flecho, nujoire, cofa flechada por mi.
Todos ellos participios fe declinan como nombres, como nuniru, piniru, maniru árc; nu- yuré, piyuré, mayuré &c. nemunaru, pemuna- ni, maemunaru &c.
Eftos mifmos verbos fuelen formar de otra
ma-
44 Arte de la lengua
manera efte participio, y es, pofponiendo a to- do el verbo entero ella partícula quiene: v. g» nunico, comer, nunicoquiene, lo que yo comi. Y también de efta fuerte fuele fervir de participio de prefente.
Efta partícula quiene sirve de participio de pretérito en los verbos acabados en dos voca- les, y fe pone en lugar de la vltima: como ni- moo yo veo, nimoquiene, lo que yo vi. Sacafe de eftos el verbo nucoo cozer lofa, q haze nuco- ne, y el verbo nuofoo afar, q haze nuofone: y lo mifmo es de eftos verbos nipuo, hazer loza; ni- pune, la loza, que yo hize; y nunuo, mafcar, que haze nunune.
También los verbos acabados en Bo, Mo, No Po, y To tiene el quiene por participio; nucobo, yo me lavo; nucoboquiene: nuomo, yo llevo; nuomoquiene: nuopono, yo trepo; nuopono- quiene: nunecopo, veo paffar: nunecopoquiene nito acabo; nitoqviene. Lo mifmo es con los verbos acabados en Cho; como nucohacho, yo aborrefco; nucohachoquiene. De eftos dos vlti- mos algunos reciven también Re por partici- pio: V. g. nu poucho; nupoure: otros reciven Ru: nuporicho, cofer; nuporiru.
Los
Áíoxa, A^
Los acabados en quio hazen efte participio mudando la O en eru: v.g. nuaqvdo, tirar; nua- quieiTL Los acabados en Cuo, foraian efte par- ticipio, mudando la O en Re; como nitacuo, a- cabar el licor de la vacija, nitacure.
Los verbos, que de activos fe hazen recípro- cos, retienen el Bo, que los haze tales, en el participio: v. g. nuunacobo, yo me guardo mis cofas, nuunarubo, lo que yo me he guardado. Y lo mifmo es con los verbos, q vfan quiene si j>or participio; numimuitibo, bufcar algo para cC trabado; numunuitiquienebo, lo q he bufcado. Todos los demás verbos q acaban en otras vo caleSf q no fon O, forman efte participio có la par tícula quiene; v^g- nusiña, confiar; nusiñaquiene: nufee, e/lar preñada de muchos mefes; nufee- quíene; nucañahí, que darfe en algún lugar; nu- cañahiquiene; numuhanu, eftar ronco, numu-
hanuquiene.
Adviertafe q eítas participios como quedf puef- tos, es el vfo ^eneraU d^ I^s Indios, 4 de ordinario vfan de ellos, juntos con los pofesivos, y raras vezas sin ellos; y entonces fuele añadirfele al participio afta partieul^ Co: v^ g. nu yuré, lo que
o fleche; yureco, cofa aechada: mpun.. loza,
que
46 Arte de la lengua,
que yo hize, ypuneco; loza hecha- La partí- cula quiene nunca tiene efte vfo.
Otras y^z^^ fe haze efte participio, quitán- dole al verbo la nota da pofesion, y la vltima fyllaba Co : v. g. nemunaco, yo amo, muña, co- fa amada: nuchunoco, cuezo; chuno, cofa co- cida; pero efto pocas vezes fe vfa. Todos eftos participios fe declinan, como nombres, y reci- ven defpues de si la nota de pluralidad Ono.
Participio de fuinro.
La partícula ina, que haze el futuro del ver- bo fubstantivo, pofpuefta al participio de preté- rito, forma participio de futuro; v. g. nuniru mi comida; nuniruina, lo que yo he de comer: nuomoquiene, lo que yo truxe; nuomoquiene ina lo que yo he de llevar.
Suple de ordinario a efte participio el futuro de imperfefto: v. g. tahaze nuniquia? que es lo que he de comer? nahaze tiniquia? quien lo ha de comer.
Supino.
Efta partícula pona puefta en lugar de la vl- tima fyllaba del verbo acabado en Co, haze ro- manzes de fupino: v. g. nunico; yo como; nuni- pona, vengo, ó voy á comer. Con los verbos,
que
f
1
i J/oxa. 4^
que no acaban en Co^ fe pofpone á todc
verbo: v. g*. lúmoa, yo veo; nimoopona, vo
ver. Algunos Indios en lugar de pona vfan
rio en indicativo^ y folo en el futuro dizen pe
Suplefe el fupíno con el futuro imperfecto
todas Jas re/pu ellas á eftas preguntas: adoi
fue &c. Las quales también fe hazen por el
turo imperfecta: v. g*. patupi? adonde vas? r
tupi? adonde fue? y refponde, nifaa; voy á c
pir: tyynxca himo; fue á flechar pefcado. Su
juntaríeJe al verbo ella partícula Choo: v. g.
fachoo: también fuele juntarfe efta partícula
y quiere dezir; dixo 4» ^ dízen que: teeníqu
ihi himo, ddxoy ó dizen que fue á pefcar.
JVé7/a ybó^e ^o dicho hajta aquu
ha conjug^a^cion, como queda explicada, fir
fulo para quando el verbo no lleva negacíc
que quando Isl llevare , fe ha de obfervar mucl
lo silente, lo primero, quando al verbo
íunta la negación voy, que significa No, o ot
iualquíera, la terminación del futuro ímperfe
to sirve para romances de indicativo: v. g. n
TUCO, yo como, voy nuniquia, yo no como, t
haina nuniquia, no he coñudo nada. Ello es, c
mo íe vía en las Reducciones de efte no gra
48 Arte de la lengua
de, que fuera del en las Reducciones de las pam pas, no siempre hablan afsi los Indios; sino que el verbo retiene fu mifma terminación de indi- cativo, y afsi dizen: nunico, yo como, nina nu- nico, yo no como. Sing, Voy nuniquia, yo no como, ó no comi.
Voy piniquia, tu no comes.
Voy tiniquia, aquel. Plu7\ Voy biniquia, nofotros.
Voy eniquia, vofotros.
Voy tiniquia, aquellos. Lo fegundo con muchifsimos verbos la ne- gación haze mudar la partícula iniciativa de pofesion, con que el verbo empieza, de Nu en Na, de Ne en Nae, de Ni en Nai: y afsi por to- das las perfonas, fegun fus pofésivos: pero los verbos acabados en Co, con otros muchos, no reciven efta mudanza, sino es que al verbo fe le pofponga vna de eftas partículas yare, vel roye, core, ray.
Lo tercero, quando el verbo lleva negación, y habla de futuro, la terminación del indicati- vo sirve para los romanzes de futuro, y enton- ces fe le interpone vna de eftas partículas Cu, Cue, ó Cui, entre la nota de pofesion, y el verbo :
con
Moxa. 4^
con efta diferencia, que si el verbo empieza con Ku, fera Cu la particula interpuefta; y si empe- zate con Xe, fera Cue, y si con Ni fera Cui. Sin¿. Voy nucunico, yo no comeré, ó no he
de comer. Voy picunico, tu no comerás. Voy tícunico. aquel JVur. Voy bicunico, nofotros. Vo}^ ecunico, vofotros. Voy tícunico, aquellos. Para las terceras perfonas de singular, y plu- taJ fe han de obfervar las reglas, que ya pusimos para /aber, qu^o en ellas fe ha de vfar Ti, ó Te, Ma, ó Na &c.
En las Reducciones de las pampas de ordi- nario no vfan eítas interposiciones para signi- ficar la neg-acíon; y afsí no hazen mas; que an- teponer la negación al verbo con la terminaciO de futuro; y a/si dizen, nina nunica, no comeré;
nina píníca &c.
También le ha de advertir mucho, que quan- do eJ verbo Ueva negación, y fe le interpone al- guna de Jas particulas fobre dichas, siempre la nota iniciativa de pofesion es Nu en las prime- ras perfonas del verbo, y no otra ninguna en
50 Arte de la lengua
todos los verbos.
Cap. V. De la tranjicioft.
TRansicion es, quando la acción del verbo paffa de vna á otra perfona. En efta len- gua no tienen mucha dificultad las transicio- nes: y folo con faber las partículas, que hazen dicha transición; y que las tales partículas fe han de pofponer al verbo, fegun la perfona, á quien cada vna correfponde, eftaran fabidas.
Las partículas, que hazen las trfuisiciones, fon los derivativos, que en efte modo tienen significación de primitivos. Ellos fon Nu, que aqui quiere dezir ami. Pi, vel bi; ati, Bi, vel abi, á nofotros. E, a vofotros.
En las terceras perfonas no ay necefsidad de poner nada: pero si fe pusiere algo, feran los pri mitivos de terceras perfonas. Erna á el; Efu, á ella, Eno, á ellos; y afsi de los demás.
Nu á Mi.
Pemunaco nu, tu me amafte, ó amas.
Temunaco nu, aquel me ama &c.
Emú-
Emujiaco nu, Temunaco nu, quellos &C-
Nemunaco Temunaco Bemunaco Xemunaco
Moxa. 5 1
vofotros me amáis, vel temunaco nuono, a-
Bi á Ti
yo te amo, ó amé. aquel te ama. nofotros. aquellos &c. Pi, atL
yo te amaré, aquel te amará, nofotros. aquellos &c.
bí, bi, bi, bi.
aquel nos ama. vofotros.
Nemimacapi , Temunacapi , Bemiinacapi , Temunacapi ,
Bi, á nofotros. Pemunaco bi, tu nos amas.
Temunaco bi: KvmxnSiCG bi, Temunaco bi, aquellos.
Abi ^ nofotros.
tu nos tienes laftima. aquel nos tiene laftima. vofotros nos tenéis &c. aquellos nos &c. vofotros. yo os amo.
Te-
Pihapanu Tíhapanu Ehapanu Tíhapanu
abi, abi, abi, abi.
E á Nemunaco e.
5 2 Arte de la lengua
Temunaco e, aquel &c. Bemunaco e, nofotros &c. Temunaco e, aquellos
NOTA.
En lá transición á fegunda perfona de singu- lar, vnas vezes fe vfa Pi, y otras BL víamos del Bi todas las veces, que el verbo retiene la ter- minación de indicativo; pero si la mudare, vfa- remos Pi. Y porque los verbos acabados en Co, y otros muchos mudan la terminación en indi- cativo; quando lleva negación, fucede, que en vn mifmo tiempo vfemos del Pi, y del bi: v. g. nemunacobi, yo te amo: voy nemunacapi, yo no te amo. Y lo mifmo es en el futuro: v. g. ne- munacapi, yo te amare; voy nucuemunacobi, no te amare.
Con los verbos, que no mudan terminado para hazer el futuro, siempre fe vfa Bi, y nun- ca Pi, en la transición á fegunda perfona: v. g. nuhapanubi, yo te tengo laftima; voy nahapa- nubi, yo no te tengo laftima.
En la transición á primera de plural vnas ve- zes vfamos Bi, y otras Abi. Con los verbos aca- bados en Co, y otros, que siguen fu conjugacio siempre fe vfa bi: v. g, temunacobi, aquel nos
ama.
Max a. 53
ama: voy temunaca abi, no nos ama Y para qiiitar la equivocación con la segunda perfona de singular, fuele añadir fe el primitivo Bití: v. g. temunacobi biti, aquel nos ama,
Abi fe vfa con el verbo fubstantívo, como achane abi, nofotros fomos hombres; y tam- bién con todos los verbos, que no mudan ter- minación para formar el futuro.
Vfa fe también Abi con los verbos acabados en ino; v. g". tepenino abi Bio quienu lefu Chrif- to: X. Señor lefu Chrifto murió por nofotros, Y también con los acbados en io: v. g. tepenio abi bíchijchaini : fe nos murió nueftro hijo.
En las reducciones de las pampas siempre v- fan Bi en fegrunda perfona de singular, y Abi en la primera de plural
Cap. VI. yaz pafsiva.
LA pafsiva en efta lengxia no fe haze con al- guna dicción simple, como en la Latina amor, y por efto fe haze de muchas maneras. Lo primero, fe haze quitado al verbo acabado
en
54 Arte de la lengua
en Co la vltima fyllaba, é interponiendo vna de ellas tres partículas Ca, Cae, Cal, entre la no- ta de pofesion, y lo reftante del verbo: v. g. nu- chumuco, yo cuelgo; nucachumu, yo foy col- gado: nezetaco, yo azoto; nucaezeta, yo foy a- zotado: nitinuco, yo ato por el cuello, nucaiti- nu, yo foy atado.
Lo fegundo, fe haze la pafsiva con eftas mif- mas partículas, sin quitarle al verbo la vltima fyllaba, y pofponiendole efta partícula Si: v. g. nechuco, yo corto con acha; ticaechucosi, efta cortado. Efte modo de pafsiva no es tan vfado con los verbos acabados en Co; pero si lo es mucho con los verbos, que no tienen eíTa ter- minación; como nimoo, yo veo: nucaimoosi, yo foy vifto: nufamo, yo confulto: nucafamosi, yo foy confultado: nipuo, yo hago loza: ticai- puosi, la loza eftá hecha.
Para explicar en eftos modos de pafsiva el ablativo a me, á te &c. fe. vfa efte nombre nu- yee, que ya queda explicado, pofpuefto á la paf- siva: V. g. nucaezeta piyee, yo foy azotado por ti: picaezeta nuyee, tu eres azotado por mi: ti- caezeta mayee, es azotado por el, y afsi por to- dos los demás cafos.
Lo
Moxa,
I^o trer-cero, fe haze también la pafsiva co
los p3.r-t:icipios de pretérito, pofpotüedo al pa
ticríf>io l^LS partículas de transición: v. g. nemí
ii3^rxib>i, tu eres amado por nú: pemunaru nu, y
fc>y surrui^do por ti; y afsi de los demás: y en e
^^ Triodo 1^1 particula iniciativa, 6 pofesivo si
^^^ ¿e abla^tivo á me, á te &c. También en eft(
rf^r±ic^ipi<^^ entran aquellas partículas de inte
r>osicyioTi CsL Cae, Cai, que arriba diximos, i
terponiexi do las entre la nota de pofesion, y
participio; >" añadiendo k elle las partículas (
transición, como picaemunarunu, yo foy am
do por- ti : picachumure nu, yo foy colgado p<
ti: nucae-zretarubi, tu eres azotado por mi &
\A.dvierteí^» que quando ellas particulas interponen siempre la nota de pofesion es N ^ c>trsL en indicativo, como fe ve en los ex ^los Adviertafe también, que para hazer el f P ' dema:s tiempos de imperativo, y fuju
. ' ¿ 1^3^ ele mudar la nota de pofesion, fegí J^^'"^' ^^ que hablare; el Nu en Na; el Pi (
^^^afei de 1^ demás: vg.nucachumü, yo f(
/ ^V. nacaehumü, yo fere colgado. colgrado, M ^^^j^^3^ £e Haze sin eftas particul
r^eftU P«« hazer el futuro, y 4«as ,i.
int
56 Arte de la lengua
pos de imperativo, y fubjuntivo, fe ha de pof- poner la partícula ina al participio; como ne- munarubi ina, tu feras amado por mi: pemunaru nu ina, yo fere amado de ti.
Adviértale por vltimo, que muchas vezes fe oirán verbos, que acaban en Co, y no mudan la terminación para hazer el futuro; pero ello es; porque fon verbos, no simples, sino compuef- tos de nombres, y la partícula Ca, añadiendo- feles efta partícula Roico : v. g. nucay eno, yo me cafo; nucay enoroico, me eftoy cafando: nuca- peno, hago cafa: nucapenoroico, eítoila hazien- do: nucahcuie, me hago amigo con otros; nu- cahanereico lo mifmo; y otros a efte modo: los quales en el futuro no mudan la terminación, sino la nota de pofesion; y afsi dizen; nacaye- noroico; yo me cafare: nacapenoroico, yo haré cafa; nacahanereico , me haré amigo.
Cap. VIL
Déla conjugación delosverbos, queno acaban
en Co, o no figuen fu conjugación.
H
Aze tratado halla aqui principalmente de la conjugado de los verbos en Co; no
por-
Moxa. 57
porq folos ellos sigan el modo de conjugación que fe ha puefto; sino porque fon los mas: que fuera de ellos ay otros muchos, 4 la siguen, y folo fe diferencian en que no fe acaban en Co, y en que, por eíTo no hazen el gerundio de da- tivo en Sia, sino de otra manera, como queda dicho; y también alli fe dixo, que verbos fean eftos, y que terminaciones tengan.
Fuera de eíTos verbos dichos, ay otros, que tienen otras terminaciones; y generalmente, to- dos los acabados en A, E, I, V, no siguen eíTa conjugación; como nusiña, nufee, nucañahi, nu- hapanu: á eftos siguen todos aquellos verbos, q fe componen de nombres, y alguna de eftas par- tículas Se, Si, Ca, Cae, Cai; en los quales tabien entra la pafsiva de los verbos aftivos, quando fe haze con alguna de eftas tres vltimas partículas, como ya fe ha dicho. También siguen á eftos todos los verbos de la primera conjugación, quando fe les pofpone alguna de eftas dos par- tículas Core, ray. De todo lo qual ya fe ha ad- vertido algo antes.
La conjugado pues de eftos verbos tiene efta- diferencia de los acabados en Co; q eftos, como ya queda dicho, mudan la terminación para
H for-
58 Arte de la lengua
formar el futuro, y demás tiempos de impera- tivo, y fujuntivo; y también, qufuido el verbo lleva negación; pero ellos de q vamos hablan- do, varían la nota de pofesion de Nu en Na, de Pi en Pa; y afsi de las demás, para formar el fu- turo, quedando invariable la terminación del verbo en todos fus modos, y tiempos, aunque lleve negación; y el gerundio de dativo lo for- man, añadiendo al verbo efta partícula iya, co- mo fe vera en el exemplo. Sing. Nuhapanu, yo tengo laftima.
tu tienes &c.
aquel tiene &c.
aquel le tiene &c.
aquella le tiene.
nofotros.
vofotros.
aquellos.
aquellos le tienen &c.
Pihapanu, Tihapanu, Mahapanu, Suhapanu, Plur. Bihapanu, Ehapanu, Tihapanu, Nahapanu,
Futuro, Si7ig. Nahapanu, yo tendré laftima.
Pahapanu, Tahapanu, Mahapanu, Sahapanu,
tu tendrás, aquel,
aquel le &c. aquella le &c.
Plur.
Plur. Bahapanu, Ahapanu , Tahapanu, Nahapanu,
Moxa.
nofotros. vofotros. aquellos &c. aquellos le &c.
59
Sing.
Imperativo. Pahapanu, ten tu laftima.
Phr.
Mahapanu , Sahapanu, Bahapanu, Ahapanu , Nahapanu,
teng^a aquel tenga aquella, tengamos nofotros. tengáis vofotros. tengan aquellos.
El imT>erativo afsi pueíto no fe diferencia del fujuntivo, y optativo; y para diftinguir eítos modos se han de vfar todas aquellas partículas de deíTeo , ó laftima, que fe pusieron en la con- jug^acion del verbo aftivo; y quando huviere transición, fe han de obfervar las mifmas reglas que alli fe notaron.
Gerundio de dativo.
Sing. Nahapanuiya,
Pahapanuiya,
T^Iahapetnuíya,
Sahapanuiya,
J^lur. Bahapanuiya,
Ahapanuiya,
para q yo tenga laftima* para que tu tengas, para que aquel &c. para que aquella, para que nofotros. para que vofotros.
Na-
6o Arte de la lengua
Nahapanuiya para que aquellos. Participio de pretérito, Efte fe forma añadiendo al verbo efta partí- cula Quiene: v. g. nuhapanuquiene, aquel de quien yo tube laílima: pihapanuquiene &c.
Qando á eftos verbos fe les junta la nega- ción, varían la nota de pofesion, sin variar la terminación.
Indicativo, Voy nahapanu, no tengo laftima. Voy pahapanu, no tienes laftima. Y afsi por todas las demás perfonas
Futuro, Efte tiempo, y el imperativo con el modo optativo, y fujuntivo, quando llevan negación, fe hazen de la mifma manera, y con las mifmas partículas de interposición, que los verbos aca- bados en Co: v. g.
Sing, Voy nucuhapanu, no le tendré laftima Voy picuhapanu, no le tendrás, ó no
le tengas &c. Voy macuhapanu, aquel no le tenga. Voy ticuhapanu, aquel no le tendrá. Uoy fucuhapanu, aquella. Plur, Voy bicuhapanu, noforros.
Voy
Mox^u, 6 1
Voy eodiapanu, vof otros.
Voy ticuhapanu, aquellos no taidran.
Voy nacuhapanu; aquellos no tengaiu Adviértate, que en e\ imperativo, quando es prohibitivo, muc\vas vezes no fe expreíTa la ne- gación voy; y efto generalmente con todos los verbos: v, g. p\c\itiapanu, no le teng-as laítima: picnomo, no lo lleves.
De la manera que queda conjugado efte ver- bo nuhapanu, fe coníugan todos los demás, que fe dixo diferenciarte de la conjugación de hjs verbos acabados en Co; y convienen con eíte, en todo, menos en la terminación.
NOTA Con efta partícula Ara interpuefta entre el pofesivo, y otro verbo, fe haze vn verbo, que significa hazer de nuevo la acción del mifmo verbo. Efte verbo fe puede Uamar fyncopado, porque debiendo empezar por Nu, fe le come la V. y fe junta la N cf la A de la particula Ara: y afsi debiendo dezir nuaraepiyaco, yo hago de nuebo; dize, naraepiyaco, Y lo mifmo es en o- tros, a quienes fe jimtare la dicha partícula.
Diferencianfe eftos verbos de todos los de- mas, en que en efte modo de conjugación ad-
mi-
62 Arte de la lengua,
miten folos los pofesivos, que vían en todos los tiempos de imperativo, y fujuntivo, los ver- bos, de que fe trató antes, y fe conjugan afsi. Sijíg. Naraepiyaco, yo hago de nuebo.
|
Páraepiyaco, |
tu hazes de nuebo. |
|
Taraepiyaco , |
aquel. |
|
Maraepiyaco , |
aquel. |
|
Saraepiyaco, |
aquella. |
|
Plur, Baraepiyaco, |
nofotros. |
|
Araepiyaco, |
vofotros. |
|
Taraepiyaco, |
aquellos. |
|
Naraepiyaco, |
aquellos. |
Para fojmar el futuro retiene effas mifmas notas de pofesion, y muda el Co en Ca:v. g. na- raepiyaca, paraepiyaca &c.
El gerundio lo hazen en Sia, como los ver- bos en Co : v, g. naraepiyasia, para hazer yo de nuebo.
El participo de pretérito fe forma, mudando el Co en Ru; y afsi dize naraepiyaru, obra hecha de nuebo por mi. en ellos verbos es mas vfado, que en otros el participio, q diximos formarfe de la primera perfona del verbo, quitándole el pofesivo, y la vltima fyllaba Co; y afsi fe dize araepiya obra recien hecha.
Ad-
A fox a. 6
Adviertefe, que muchos Indios no fyncc
e/tos verbos, sino que llanamente vían de él,
mo de qualquier otro verbo de los acabadoí
Co; y a/si dizen: nuaraepiyaco, piaraepiya
Cap. vm.
^^/ ver do yreg^uenfati'vo^ y deriva fm
TjTT* I verbo frequStativo fe haze repitiendo
XIL gaznas /yUabas del verbo simple: v. g.
poyco ando: nupoypoyco, me pafeo. Otras ve
^e ha^re interponiendo al verbo alguna de el
partículas Ray, rey, Ri- Ray fe interpone á v
^os acabados en Acó : v. gT- nuyerepaco, yo ac
^eo tierra; nuyereparayco, yo ando acarreai
^ey fe interpone a verbos, que acaban en £<
Vel .gcho: v. g^- nequieco, yo doy buelta á alg
>iequíereyco, doy- buelta a muchas cofas: nuj
nerechó, considerar, nuponereyco, considei
de efpacio.
Ri fe interpone á verbos acabados en ico, ^ ichó; como, nxicopitico, efprimir: nucopitirl elpriniir mucho: nuporicho, cofer: nuporiri cofer mucho. Royco fe pofpone k verbos a
ba<
64 Arte de la lengua
hados en dos vocales: v. g. nimoo, yo veo; ni. mooroyco, yo veo á varios. Y lo mifmo es con los verbos acabados en Po, Mo, No, To: v. g. nunecopo, mirar al que va, ó viene; nunecopo- royco, eftar mirando á los que van, ó vienen: nufamo, yo oygo; nufamomoroyco, oygo mu- chas cofas. Efte verbo lleva repetición de la fyllaba Mo: nuopono, yo fubo á lo alto; nuopo- noroyco, fubo muchas vezes: nito, acabar; nito- royco, acabar de falir del riefgo.
Ruy fe interpone á verbos acabados en Vcó, vel Vchó: v. g. nuazicuco, fregar: nuazicuruyco, fregar muchas cofas: nucatiuchó, defender, nu- catiuruyco, defender á muchos: también fe in- terpone á verbos acabados en Cuo; como ne- tatacuo, efcoplear; netatacuruyco , efcoplear mucho. Con algunos verbos de ellos, no es efta partícula Ruy, sino Ru: v. g. nuobocuo, eftar den- tro de algo, nuobocuruco, eftar dentro muchas vezes.
Adviertefe, que eftos verbos, aunque tienen la significación, que fe ha dicho: muchas vezes no significan mas que el verbo simple: también, que de ordinario fe vfan eftos verbos, quando no fe determina, ni explica la perfona, q padece :
Moxa. 65
V. g. nuomereico, yo hurto: nezetarayco, yo a- zoto; pero si fe explica, fe vfa mejor del verbo simple: v. g. nuomecho ecutenó, hurté caña dul- ce: y lo mifmo es, si le precede relativo: v. g. tahaze piomecho? que esi o que hurtafte?
Los verbos derivativos fe hazen con muchas partículas, q juntas con el verbo le hazen mu- dar la significación: iranfe explicando, paraque fe entiedan mejor.
Ca: eíta partícula haze de verbos neutros ver- bos aftivos, y fe interpone entre la nota de po- fesion, y lo reliante del verbo: v. g. nuchobo, yo me buelvo del camino: nucachobo, yo hago volver á otro. Si el verbo empezare con Ne, la partícula fera Cae: v. g. nehaco, yo me siento; nucaehaco, hago fentar á otro. Si el verbo em- pezare con Ni, la partícula fera Caí: v. g. nimoco, yo duermo; nucaimoco, hago dormir á otro. Donde es de advertir, que ellas partículas ha- zen variar la nota de pofesion de Ne, ó Ni en Nu; como fe ve en los exemplos. Algimas vezes la partícula interpuella es Co : v. g. nehamico, yo defpierto; nucohamíco, defpierto á otro.
También ella partícula Ca haze verbos de nóbres: v. g. muíriare, el vellido; nucamuiria, yo
I me
66 Arte de la lengua
me vifto, ó tengo vellido. Si el nombre pide por nota de pofesion Nu, Ne, ó Ni, la particula fera Ca, Cae, ó. Cai.
Algunas vezes el verbo, con qyien fe junta ella particula Ca, recive defpues de si efta par- ticula Co: V. g. nuhuno, yo huigo; nucahunoco: yo hago huir. Tal vez en lugar de Co, recive Cho: V. g. nuurifamure, yo eftoy contento; nu- caurifamurecho, yo doy contento.
Be: significa vnas vezes deshazer la acción del verbo: v. g. netataco, yo clavo. Nubetatacó yo defclavo. Otras vttz^z significa lo mefmo 4 la particula Ca: vg. Tenarucó corto fe el hilonu- benaruco; yo lo corté.
Ni, significa hazer con los dientes la mifma acción del verbo; temuraeo quebrofe el plato; nunimuracó, yo lo quiebro con los dientes.
Mi, significa ayudar á hazer: v. g. numitacó, ar- ráco, nimimitacó, ayudo a arrancar. Ité signl ha* zer junto cO otra cofa: vg, niminico, como otra cofa, que acafo fe mezcló con lo q comia. Iten significa lo mifmo, que la particula Ca: v. g, ni- miponerecho, hazer entrar en consideración ái otro. Iten significa dar alguna cofa á otro, para- que fe la adereze: v. g. nimichunoco, yoboti, doy
al
Moxa. 67
al herrero la hacha, para que la aderece*
Los verbos, con quienes fe junta efta partí- cula l^Ii, mudan la nota de poíesion en Ni; sino es, que el verbo simple empieze con Ne; que entonces retiene la nota de poíesion, y la partí- cula no es Mi, sino Me: v. g. nechuco, yo corto con acha; nemechuco, yo ayudo á cortar.
Mirou, significa delante de otro: recive antes de si los pofesivos: numirou, delante de mi; pi- mirou, delante de tí &c. pofponefe á todo el verbo, y recive defpues de si la partícula Cho: V. g. nimoco, yo pongo; nunocomiroucho, pon* g-o delante de otro: también significa, antes, co* mo niraycofKMniroucho tíquibo, llegue antes, que Uoviefe.
Vcho, significa, por mi, por tí: v. g. nu)ruho- roco, yo rezo; nuyuhoroucho, rezo por otro: ponefe en lugar de la* vltima fyllaba del verbo acabado en Co: otras vezes fe pofpone á todo el verbo, como nupico, temo, nupicoucho, temo por refpeto de otro: otras vezes significa, enci* jua: V. g- nunocoucho, pongo encima de algo. Iten significa, acia mi: como nuyeheco, yo me mudo, nuyeheucho, me mudo acia otro. Tam* bien significa ayudar: v. g. nuomoucho ayudo á
lie-
68 Arte de la lengua
llevar. Iten, significa, hazer alguna acción en contra, ó en daño de otro : v. g. ninapuco, yo guio: ninapuucho, sirvo de guia contra otro.
Qio: ella partícula haze verbos de nombres: pofponefe al nombre; y significa dar lo que el nombre significa: v. g. nihare, mi nombre; niha- recho, doy nombre, ó pongo nombre. Iten fe junta con verbos aftivos, que de afirmativos fe hazen negativos por razón de efta partícula Mo, que fe les interpone : v. g. tengo la boca llagada, y no me dexa comer; nupayuhaca; eto timoni- cocho nu: también significa dar color: ne quifo- cho, teñir de negro.
Pona: efta partícula, ademas de fer de movi- miento, como ya queda dicho en el fupino, sig- nifica también, otra vez: v. g. nuutaicopona, yo vendré otra vez. Algunas vezes es partícula de ornato. Suele significar, Tclbien: v. g. nutipona- chu, yo también; etoponachu, eflb también.
Haneru: efta haze participios de pretérito cO verbos, 4 ^ componen de otros, y efte nombre Nuhane, q significa pariente, ó de vna mifma efpecie: ponefe en lugar de la vltima fyllaba del verbo, si acaba en Co, y añadefele efta letra O, vel efta fyllaba Cho; v. g. nechuco, yo corto: ne-
chu-
Moxa. 69
chuhaneo, vel nechuhanecho, yo corto algo de mucYios arboles, ó empiezo á cortar alguno. Fonnafe el participio, mudando la O, o el cho en Ru; como nechuhaneru, lo q empeze á cor- tar. Con los demás verbos, que no acaban en Co no fele quita nada para componer efte ver- bo; como, nufamo; nufamohaneo, vel nufamo- hanecho: nufamohanerii , el participio.
Sirare, con verbos acabados en Co, fe pone en lugar de la vltima fyllaba, y significa lo que en Efpañol eftas preposisiones En qne, con que por donde; v. g, nechetico, cortar; nechetisirare, el instrumento, con que fuelo cortar: nimosira- re, en que fuelo dormir: nimaruisirare, por don- de fuelo falir.
Yraré, significa lo mifmo, que la anteceden- te con verbos, que no acaban en Co; los quales \Tias wezes mudan la vltima vocal en efta part vg. neero, bebo; neerirare, en 4 fuelo beber.
Sira, con verbos acabados en Co, significa lo mifmo, que sirare: v. g. nunisira, el plato, en que como, 6 fuelo comer. Otras vezes tiene ro- manze de participio: como, neenisirabi, el re- galo, que te hize: otras vezes significa el tiem- po en que; v. g. taepoesira himo, el tiempo en
que
70 Arte de la lengua
que fuele fobreaguarfe el pefcado. Si á efta par- tícula afsi formada, fe le antepusiere el verbo Nucoe, formará vn verbo, que signifique lo q en Efpañol, de vna via dos mandados; v. g. ba- cayusira himo; vamos a effo; y decamino flecha- remos pefcado. Otras vezes significa el modo de hazer alguna cofa: v. g. nimosira, mi modo de dormir.
Ira, significa lo mifmo con verbos que no a- caban en Co : v. g. neerira, el vafo en que bebo : Maepenirá Bioquienu lefu Chrifto; el dia que murió N. Señor lefu Chrifto.
Si á eftas dos vltimas partículas fe les añade Richu en indicativo; vel inarichu, nota de futuro significa, no hize mas que, no haré mas que: vg-. nechusirarichu, no hize ma q cortarlo; neeri- rainarichu, no haré mas que beberlo.
Sirabo, tiene el mifmo vfo, que las partícu- las antecedentes; y significa vnas v^z^^ en efte punto: V. g. nunisirabori, en efte punto acabo de comer: significa también la facilidad, posibi- lidad, ó capacidad de hazerfe algo: v. g. taha ina tayusirabo ina; no es fácil flecharle, ó no tiene por donde le entre la flecha. Iten significa fer algo á proposito para alguna cofa, quando fe
junta
Moxa. 7 1
junta con el verbo nuuri; como, tiurimosírabo Auacbu, mi amaca es buena para dormir.
Todas eftas cinco partículas como fe han ex- plicado, fon nombres, y fe declinan con los po- fesivos, y fe hazen de ellas verbos con las partí- culas Ca, Cae, ó Cai, como fe ha dicho de otros. Yrabó, significa lo mifmo, que la partícula antecedente con verbos, que no acaban en Co. Si los verbos acabaren en dos vocales, 6 en vo- cal, y confonante, fe pone en lugar de la vltima. Si el verbo fuere compuefto de nombre, fe pof- pone á todo el verbo: v. g. nucamuiria, yo me pongo el veftido: nucamuiriairabó: aora acabo de ponérmelo, ó es la primera vez, 4 nie lo pon-
Sie el verbo fuere, y fe acabare en otra qual- quiera vocal, en efla fe ha de mudar la partícula; V. g. nufamo, nufamirabo. Excipe los que aca- ban en V; que á eftos fe pofpone la partícula di- cha: nuhapanu, nuhapanuirabo. Y efto mifmo fe entiende de la partícula antecedente Ira,
Sino, con verbos acabados en Co fe pone en lugar del Co; y significa, que la acción del ver- bo fe haze para otro, por otro, ó en bien fuyo; ó como medio para otra cofa: v. g. nutanuco, yo
buf-
Arte de la lengua 7 2
bufeo, nutanvsino bufeo para otro: nuponereieo, yo considero; nuponereisino, pienfo algo para confeguir otra cofa. Añadiendofele ella partí- cula Bo, significa, que la acción es para la mifma perfona: v. g, nuyusinobo, yo flecho algo para mi. Si el verbo no fe acabare en Co, ella partí- cula fera Ino, obfervando en ella lo mifmo, que diximos de la partícula irabo.
Bo, pofpuella a verbos, haze que la acción del verbo caiga fobre la mifma perfona; como, nuyucobo, yo me flecho á mi mifmo.
-M), puella defpues de la nota de pofesion de el verbo afirmativo, significa negación, y le ha- ze mudar la nota de pofesion, qualquiera que fea, en Nu, y fe vfa quando en la oración ay elle modo de hablar (y por effo no) el qual fe haze por el gerundio de dativo; como: ellube enfer- mo, y por effo no te vi, quando te fuille, nuca- humariini: eto numonecopiobi.
Otras vezes significa folo negación de la sig- nificado del verbo, como nituco, yo puedo, nu- moituco, yo no puedo.
Ella mifma partícula Mo interpuella, vnas uezes es Mo, otras moe, y otras moi fegun fue- re el verbo, con quien fe junta: a la manera, que
hemos
Moxa. 73
hemos dicho de la partícula Ca, Cae, Caí.
Ay otras nmchas interposiciones, que no tan- to fon partículas, como nObres, que interpuef- tos en el verbo, hazen que la acción del verbo general fe determine á lo que el nombre signi- fica: ponenfe en lugar de la vltima fyllaba del verbo acabado en Co, la qual mudan en Cho: V. g. nutupico, acertar tirando; nuuqui, los ojos: aora el verbo fe haze afsi de los dos: nutupiu- quicho, acertar en los ojos: y elle vfo es fre- quentiCsimo en efta lengua
Otras ^^z^:^ lo que fe interpone, no es nom- bre, sino la vltima fyllaba, ó letra del nombre, ó alguna partícula, que fuele juntarfe con el tal nombre; y fon las siguientes.
Si, fe interpone á verbos, que pertenecen á la cabeza, ó cabello, como nutupisico, acertar en la cabeza; nucharesicó, repelar. También fe aplica á otras muchas cofas, como a canoas, ollas &:c.
Pa, significa cofa de yuca, ó palo, ó cofa de tierra: v. g. nnbihipaco, rafpar yuca, nuharupa- co, desbaftar algún palito, nuyerepaco, acar- rear tíerra- Pai, significa cofa del fuelo, 6 por el fuelo:
K nu-
74 Arte de la lengua.
nuchichipayco, regar el fuelo: nuchurupayco: arraftrar por el fuelo.
Pi, fe aplica á cofas de hilo, cuerda, guafca, ó cofa femejante: nuchurupico, tirar de la guafca: tenarupico, cortarfe el hilo.
Me, pertenece á cofas de pan, torta &c. nufu- rumeco, cozer pan, tortillas &c. aplicafe tam- bién á cofas de ropa, y cuero: neomeco, apor- rear cueros: también á cofas de barbacoa: nuno- comeco, poner en barbacoa.
E, fe aplica á agua: v. g. netamueco, echar en remojo: nuuzerueco, jugar en el agua,
Quando en el verbo fe interpone nombre, que signifique el pie, ó la mano, ó fus dedos fe pone el tal nombre defuerte, que fe haze como anagrama del, mudando la primera fyllaba del nombre al lugar de la segunda, y al contrario: V. g. nuboupe, mi mano : yo le corto la mano, no fe dize nechetiboupecho; sino nechetipe- bo ucho: niboqui, el dedo del pie, nechetiquibo- cho; y no nechetibo quicho.
Poroco: ella partícula fe pofpone á todo el verbo; y vnas vezes es ornato, otras frequen- tativo; como nucaitemoporocó, ando enga- ñando.
Nu-
Moxa. 75
Numó, signifíca hazer alguna cofa antes de otras, ü de pafso: v. g. biniconumá biyania; co- mamos antes de irnos: bimooniuno Payono, vimos de paíTo á los Padres.
Numorocó, algunas vezes es ornato; otras vezes signiñca de quando en qufldo, vna, v otra vez: V. g-- nucofaraonumorocó, algunas vezes me deja la calentura: nuniconumorocó eto, \Tia ü otra vez como de effo.
Pori, pofpuefta al verbo significa ir, ó venir haziendo alguna cofa: v. g, nimoopori nuha- neono, he venido viendo á mis parientes.
Po, significa que la acción del verbo fe ha de executar lejos: v. g. ayaze binicopa achachu? a- donde iremos á comer oy?
Eftas cinco vltimas partículas, que todas fe pofponen al verbo, quando hablan de futuro, mudan la terminación, y no el verbo, cO quien fe juntan: v. g. nunicoporocó, nunicoporoca; y afsi de las demás. La partícula Pori, muda el Po en Pa, y fe queda el Ri, quando habla de futuro. Si los verbos, a quienes fe junta, fon de aquellos que mudan la nota de pofesion para hazer el \ futuro, no mudaran terminaciO ellas partículas.
Si: con efta partícula pofpuefta á los nom- bres
76 Arte de la lengua
bres pofesivos, y defpues de ella algún nombre fe haze vn verbo, que significa tener con abun- dancia aquello, que el nombre significa; v. g. nu- simuiria, tengo muchos veftidos: nusipero ca- yaio, tengo muchos cavallos. Si el nombre por si folo pide por pofesivo Ne, efta partícula fera Se: V. g. neeniru, lo que yo he pefcado; nufeeniru, he pefcado mucho.
Cap. IX. Explicación de algunos verbos.
EL primero es el verbo Nucoe, del qual fe vfa á cada paíTo en la lengua: Lo primero fe vfa de efte verbo, quando referimos el dicho, ó hecho proprio, ó ageno; lo qual ha de quedar en el mifmo tiempo, que fe hizo, ó fe dixo, pre- fente, o futuro &c; y el verbo Nucoe fe ha de va- riar por el modo; tiempo, ó perfona, de que ha- blare : V. g. los Indios dixeron, que el Tigre avia muerto vna vaca; tacopaco ichini vacaini, no- coe achaneono, que es lo mifmo, que dezir, ma- tó el Tigre vna vaca, dixeron los Indios: nuya-
napo
I I
f I
iMoxa,
ñapo patiré fucoe, ella dixo, que mañaj avia de ir; que es lo mifmo, que dezir, ma me iTG, dixo.
VTado e/te verbo del modo dicho, sigí
juzgar que: v. g. nimooponacho caray ono
bea nutumorsL nayee, nucoe: quiero ir á lo
pañoles, juzgando; que me darán alg\Tia
ramienta para mi. Otras vezes significa r
ver/e á hazrer alg-o; v. g-. biyana pozero, bi;
nayee Pay^onOy bicoe; nos refolvimos á mi;
nos, y vivir con los Padres. Otras vezes sigr
querer; v. g, nucoechu, si quiero: voy nacot
quieren: nacaechu puca, quizas querrán.
Otras VGZGS pofpueftas las mterjecciones, nifica la acción de la nnifma interjecion: v.g. pabi, nucoe; te tu be laítima: ata nucoe, i afeo-' Otras ve^es significa quando; v. g. nc tíyanano, quando fe fueron; y en efte mod( hablar, fe antepone á los otros verbos. S quando fuere de futuro, fe haze como imp€ nal, cop^endo la tercera perfona del futuro
cae: v.g". tacae biniquia, quando lo comí
Hazenfe por efte verbo aftas preguntas: ] que me peg^as? que he hecho yo para que
7 8 Arte de la lengua
caftigues? ayaze nucoe pepuchaiconu? ayaze ma- coe, ayaze fucoe &c; y afsi por todas las demás perfonas: también fe haze por el efta pregunta: acia donde fueron? ayaze nocoepo? y fe refpon- de por el mifmo verbo: ani nocoepo; por aquí, ó acia a qui fueron. Efte verbo es de los que mu- dan la nota de pofesion para formar el futuro: y afsi dizen; nacae, yo diré; pacae, tu dirás &c. En la tercera perfona de indicativo recive por no- ta de pofesion No en lugar de Na.
Efte verbo Nemahaco significa poco, pocos extensive, ó intensive, conforme fuere el verbo, con quien fe junta, ó de quien haze relación: vg. nemahaco nunico, como poco: nemahaco hi- mo nubeo, cogi pocos pefcados; temahaco nu nuhuma; no me aprieta mucho la enfermedad, con negación significa lo contrario : v. g. voy nemahaca nubeo himo, cogi muchifsimos pef- cados. Recive defpues de si la partícula Bo; y en- tonces la acción cae fobre la mifma perfona del verbo; v,g. temahacobo tiquibo, llueve poco; voy temahacapo cohobo, ay muchifsimos cier- vos.
Lo cótrario significa efte verbo Numoberaco, q significa mucho muchos; como mumoberaco
nu-
Moxa, y9
myuco vpohi; fleche muchos patos; tamob
raco mameni, le dieron con furia fas viruelas
Ete verbo l^ito significa todo, ó á todos; ni
to miomo, todo me lo lleve; nito nuyoco, á te
dos los fleche: nita nuniquia, todo me lo he d
comer: también recive defpues de si la particu
/a Bo: V. g. tirobo vne tihuno, toda el agua fe h
falido: bitapo bepena, todos hemos de morii
títBpo techepuca todos han de refucitar.
Eñe verbo Nutibore significa algo mas, aig^o menos: nutibore, <iize el enfermo, ya efto ctlgo mejor: tatibore himo tisimutu pohocar aora ay alg^o mas de pefcado : tatibore hoca vo tahirocore, no eíta, efto aora tan pefado. ESl verbo muda la nota, de pofesion para hazer € futuro, y aísi dize, na^tibore, patibore &c. En la terceras perfonas de indicativo nunca reciv por nota de pofesion Ti, sino Ta.
Eñe verbo Nucamupuhi significa much^
mas ó mucho menos, y quanto mas, Ó quant
meJos; y con el fe Ha^en e^ oraciones com
narativas- v g. si amamos á nuearos perroí
.^ «^Q Á mieítros Hijos; opone bemunac
; ^LnlieT bieamxipxxhi bichijcha nobec
biperono tamxic^ ^ parientes, mucho mas m
no; si aborrecea ms p ^^^
\
8o Arte de la lengua
aborrecerá a mi, que no lo foy; opone ma- cohacho mahaneono, tacamupuhi nu, voyna mahane nuina: también recive la particula Bo, defpues desi: v. g. voy nimoca achanenuchoo, nucamupuhibo nucahuma, si yo no duermo, quándo eftoy fano, mucho menos, quando ef- toy enfermo.
Elle verbo Nutatahirii significa antes mas, ó antes menos: nutatahirú macohacho, antes me aborrece mas. También admire la particula Bo: V. g. etatahirubo tisiomo cahacuré, antes efta mas crecido el rio.
Elle verbo Nuuri significa fer bueno: quan- do fe le pofpone algún nombre fubllantivo, parece que tiene difparatada significación, y no es afsi: v. g. nuurimuiria, parece q fuena, yo foy buena camixeta, y no es afsi, sino que lo que quiere dezir es, foy hombre, que tengo, ó fuelo tener buenos venidos. Otras vezes significa fer feliz, ó infeliz, en aquello, que significa el nombre : v. g. nuuriyeno, foy dicho fo : en te- ner buena muger, voy naurichijcha, foy defgra- ciado en los hijos. Si el nombre, que fe le junta pide por pofesivo Ne, no fera el verbo Nuuri, sino Nuure, v. g. neechahiriru, mi palabra, nuu-
re-
Moxa.
recbabiriru, foy hombre de buenas palab Eños romasizeSy yo foy bueno para a <&'C no fe hazen por efte verbo Nuuri; sinc fe haze verbo del nombre^ que significa ai anteponiéndole Ja partícula Ca, y pofpc cío/e elta particuia Core : v. g. nuahiríare, '^iS'Ow nucaabiriarecoref yo foy bueno ami^o; y a/sí de otros muchos.
Ay algunos verbos en afta lengua, qu(
juntarie/e neg^acion, fon neg-ativos; y junt<
ia negación fon afirmativos; como, Nicho<
significa no ca verme parte en la caza, ó en «
cofas; voy nichoca^ cupome algo. Neheocc
encontrar al que iba á bufcar; voy neheoca
cOtrarlo, ó halla.rlo. ISTucaitico significa efc«
femé la caza, S otra, cofa, que pretendía: v, g
caitíco cohobo, eCcapoCeme^ el aervo: tica
nu Ichini, efcapeme del Tig:re_
Efte verbo ISTucapuco significa pedir pr do- y afsí para de^ir prellame tu machete, f< ae 'afei: nucapueapi pittzmorá; pidote. que l^reftes tu machete : picapuca nu nutumora. c ?e dSr pídeme preftado mi machete
E&rvfrho is'emxma^ico significa sm ra ^ Íufa, sin ocasión lo que significa el ve
82 Arte de la lengua
con quien fe junta, ó de quien haze relación; v. g, hazen algún daño á alguno, y preguntanle, porque te han hecho efto? y refponde; temuna- siconu, sin caufa, ó sin razón: nemunasico neo, pegúele, porque quife, ó me dio gana. Recive la particula Bo : v. g. nemunasicobo niyoo, sin cau- fa eftoy llorando: temunasicobo tiamo nupo- boqui, sin caufa fe ha hin chado mi brazo.
Lo mifmo significa elle verbo Numeto, nu- metachu: numetarichu; y efte ha de caer siSpre fobre la perfona, q reciue daño, ó provecho: vg. numeto maeo capitá: sin caufa ninguna me ha caftigado el Alcalde: nametarichu nezetaco, de valde le azoté.
Nutiapo: efte verbo significa ya voy, ó ya vengo: componefe de los nombres primitivos, los quales diftinguen las perfonas, añadiendo á cada vna efta particula Apo: nutiapo, yo ven- go: pitiapo, emaapo, macaapo &c. En el futuro; nutipoinapo, yo vendré, pitipoinapo, macani- poinapo, fucanipoinapo &c.
Cap. X. De los Relativos,
LOs relativos los vnos fon interrogativos, y de
an-
Afoxa. 83
antecedente: otros de confequente, y otros de accidente: interrrogativos, como quien, quienes, qual: de confequente*, como foy blanco, como <í la nieve; tan grande como Antonio. P
Los interrogativos fon afsi: niha? quien foy 2^ yo? piha, quien eres tu? maiha? quien es el? '^ fuiha? quien es ella? taha? que es? mabuoze?^^ qual de los hombres, fabuoze? qual de las mu- ^ geres? tabuoze, qual de irracionales? Biha? quie- ^ nes fomos? eiha? quienes foys? Naiha? quienes o fon ellos, ó ellas? Nabuoze? qual de ellos, ó ellas? • A todos fe les fuele añadir aquella partícula Ze, que fe ha puefto en algunos; y en los de terce- ras perfonas, fe fuele dezir, quitando la I, ma- haze, fuhaze, nahaze.
Todos eftos carezen de declinación; y por effo las oraciones de relativo, fe hazen por cir- cumloquio, sin variar el relativo: v. g. cuya es efta cafa? mahaze ticopenó hoca? Para quien es efte vellido? mahaze tacamuiria hoca? que es lo mifmo, que dezir, quien es el dueño de efta cafa? y quien ha de fer el dueño de efte veftido?
Relativos de confequente en efta lengua fon los mifmos primitivos; Nuti, piti &c. Como, y de la mifma manera, que quedan explicados en
el
84 Arte de la lengua
el participio de prefente, de la conjugación de los verbos acabads en Co.
Relativos de accidente fon los cOparativos de que fe trata en el Capitulo siguiente,
Cap. XI. Del comparativo y y fuperlafivo.
NO ay en efta lengua dicción simple, que signifique el exceffo de comparación; y por ello fe haze por circumloquio, y con mucha variedad. Vnas vezes dizen afsi: tihuiricati co- hobo, voy tahuiricati tamucu; que es dezir; el ciervo corre mucho, y el perro no corre tanto: otros vezes vfan del verbo Nucuti, que signifi- ca fer femejante; y dizen afsi: tihuiricati coho- bo; voy tacutiramucu, voy tahuiricati ero; el ciervo corre mucho, no afsi el perro, q no cor- re tanto; otras vezes vfan del verbo Nuboyuco que significa exceder; v. g* tiurimoychu epoquie í toboyuco anumo: tipachina* eto; la tierra es her o mofa, pero mucho mas lo es el cielo. ^ Si la comparación es entre iguales, fe dize afsi: tiurimoybocó; ambos, todos fon hermofos:
y
Moxa. 85
y también afsi; eneimoycoco , fon igualmente hermofos: otras vezes vfan del verbo Nucuti; ticuticoco tiurimoy, q es lo mifmo. Dicefe tam- bién afsi; tiurimoy hincha maca, etarichu, vel eroporichu maca opona; que quiere dezir; efte es muy hermofo, y lo mifmo es efte otro.
El fuperlativo fe haze con efte advervio hin- cha, que significa mucho, ó muy: v. g. nucahu- ma hincha, eftoy muy enfermo: tiurimoy hincha maca, efte es hermosifsimo. Quando el fuper- lativo es juntamente comparativo, como la Santifsima Virgen es la mejor de todas las mu- geres, fe dize afsi: fucaereychu Virgen Santa iWaria tiuri hincha nayee efenono; que quiere dezir, fola la Virgen Santa María es muy buena entre todas las mugeres; y también fe dize afsi: Sucaereychu efu efeno tiuri hincha; 4 quiere de- zir, fola ella es excelentifsima mugen
Otras vezes fe haze por negación con el ver- bo Nucuti; y fe dize afsi: nahaino efeno ina fa- cuti Virgen Santa María, tiurimoy hincha efu; que quiere dezir: ninguna de las mugeres es co- mo la Santifsima Virgen, que es fumaméte her- mofa. Otras vezes fe dize afsi: nuuri hincha nuti, voy pauri piti; yo foy muy bueno, y tu no.
^e
86 Arte de la lengua
Efte adverbio hicha, vel hincha muchas ve- zes significa, que el nombre, con quien fe junta es verdaderamente aquello, que el nombre sig- nifica: V. g. achane hicha, es verdadero hombre: Maymona hincha, es verdadero Dios.
Efta partícula Boco pofpuefta a nObres sig- nifica también fuperlativo: v. g. achopeboco yu- cuqui, árbol muy grueffo : achopeboco mari, pie- dra muy grande. Pofpuefta á verbos en las ter- ceras perfonas, significa Todos: v. g. tibitaboco, todos eftan canfados: tinicoboco, ya todos han comido. ,
Cap. xn.
De los nombres diminutivos ^ numerales, ordinativos^ y partitivos,
LOs nombres diminutivos fe hazen de dos maneras: vnas vezes juntandofe có los ad- jetivos, que significan pequenez, como fon achi- pichu, vel achichachu: v. g. achipichu muiriare, camixeta pequeña; achichachu tamucu, perro pequeño. Reciven defpues de si los pofesivos, y el chu fe pone siempre á lo vltimo: achipinuchu,
yo
Moxa. 87
yo [oy pequeño; achipibichu, tu eres &c.
De otra manera, y mejor fe hazen, pofpo- níendo aJ nombre efta partícula chicha: v. g. ma- ri chicha, piedra pequeña: vara>ai chicha, polli- to. También efta partícula Pa, con algunos n6- bres significa diminución: v.g. motehi, tierra; motehipa, terrón: fosiri, paja; fosíripa, pajita. Ay pocos numerales en efta lengua, y afsí para contar fe valen los Indios de los dedos de las manos, y pies, y folo tienen hafta tres: quatro significa vn nombre, que juntamente significa pares; pero íe recive en efte significado.
Los numerales fon eftos, Eto, vno. Api, dos, Mopo, tres, Ticahiri, vel tiquiahiri, quatro: para dezir cinco, la explican con toda la mano, tita- pebou, vel amuiripebou: para dezir diez, dizen, taito biboupeono, 1. taitobibouquiono, q quie- re dezir, las msinas ambas á dos, ó todos los de- dos de las manos.
A cada vna de eltas partículas numerales les añaden algima otra partícula, que viene á fer, como la difereneía, que determina el genero, porque ellas eftan indiferentes para recevir la q le dieren, fegun lo pide el nombre, con quien fe junta: y nunca fe panen folos, sino juntos, con
88 Arte de la lengua
alguna de dichas partículas. Eftas fon Be, Cu, *Ne Cho, Mo, Na*, No, ó, Pa, Pe, Pi, Qui, Se, Si, E, A, I : como, Etobe, vn anzuelo; Etomo, vna camifa; E- tona, vn hombre, ó muger; Etono, vn plátano, Etoo, vn animal, -ftopa, vna yuca, Etope, vna herramienta, Etoqui, vn árbol, Etopi, vna guaf- ca, Etofe, vna pluma, Etosi, vna olla, Etoa, vn guebo, Etoe, vna vez, Etoi, vna Ave: y eftas mifmas partículas fe juntan con los demás nu- merales, como, Apibe, dos anzuelos, Mopobe, tres anzuelos; y afsi de todos los otros. Suelefe- les añadir la partícula Chu, richu, vel raychu, y significa Solo: v. g. apibereychu, dos anzuelos nomas.
Eftos exemplos, q fe han puefto, no es por- que eftas partículas numerales fe apliquen á fo- lo eftos nombres: aplicanfe también á otros mu- chos, y el vfo dirá, quales fon.
Las mifmas partículas reciven también los relativos aya, y Taha, y afsi para preguntar, quantos hombres, ó quantos animales? fe le ha de añadir al relativo Aya la partícula, que le rocare al nombre, con quien fe junta: v. g. aya- na? quantos hombres? ayaó, quantos animales? y lo mifmo con el relativo Taha: v, g. Tahafe?
que
Moxa. 89
que pluma, ó de que Ave? que cuero es, ó de que animal?
También fe vfa de eftas partículas para expli- car el tamaño, largo, <5 corto de alguna cofa: v. g. tiuqui, es largo : achipiqui, es corto, ó peque- ño. Iten fe vfan con el verbo Nuuri; v.g. tiurimo porumo, buen cuero.
Advierte, que aunque para hablar con pro- priedad fe deven obfervar eftas reglas; pero si alguna vez fe vfare de la partícula Na, cC. qual- quiera numeral, lo entenderán los Indioss
Todos eftos numerales reciven defpue de si los pofesivos; v. g, etona nu; apiña abi &c. Y qua- do fe junta cC algún verbo, fe ha de ver, si habla de présete, ó de futuro: si habla de présete, fe po- dra folo el numeral: v. g. apiño nihoroco coe- reno, dos plátanos le di; pero si habla de futuro, fe añadirá al niuneral la partícula Ina, que for- ma el futuro del verbo subftantívo: v. g. apij ina varayu nihoroca, dos gallinas le daré. Lo mifmo es con los relativos, que acabamos de dezir: v. g. ayano pihoroco coereno? quantos plátanos le difte? Ayano ina? quantos, de futuro.
De casi todos eftos numerales fe pueden ha- zer verbos, anteponiéndoles las notas de pofe-
M sion,
L
90 Arte de la lengua
sion, y pofponiendoles efta partícula Co : v. g*. Apio, dos animales; nuapioco nubeo, cogí dos animales. Con los numerales, que significan vna dos, tres vezes en lugar de Co, fe pone Cho : v. g^. numopoecho nimoo, tres vezes le he vifto.
Quando á los numerales fe les pofponen los pofesivos, fe hazen partitibos; v. g. apiña abi, dos de nofotros; mopona é, tres de vofotros.
Los diítíbutivos fe forman vnas vezes con ef- ta partícula Coco, pofpuefta a los numerales: V. g. apinacoco, dos juntos, ó de dos en dos. Y si defpues del numeral fe pusiere pofesivo, elle fe ha de pofponer á la partícula Coco: apiña co- co abi ina, de dos en dos iremos. Quando es por modo de diftribucion, ó repartimiento, fe hazen con la partícula Richu, ó reychu, pofpuefta, si habla de prefente, é inarichu, si habla de futuro: como apijrichu nihoroco varayu, de dos en dos repartí las gallinas: apijinachu nihoroca, dedos en dos las daré : fuelefe también añadir efta par- tícula Po al numeral: apinopo nihoroco coere- no; y apinopo ina nihoroca: y defta manera fe dizen eftos romanzes: cada vno con fu muger; nayeno pochu; cada vno cO fus hijos; nachijcha- pochu.
Los
Moxa, 91
Los ordinativos Primero, Segundo &c. no fe Tiallan todos en efta lengua, y folo fe halla el pri- mero, q es Etobo, y fe varia con los primitivos: nutibo, pitibó, emabó &c: en el futuro; nutibo "ma, pítibo ina &c. yo fere el primero, tu feras &c. Para significar el vltimo dizen Tequieneo, que también fe varia con los derivativos: ne- quieneo, pequieneo, tequieneo.
Para significar Segundo, tercero, quarto &c. fe valen de los mifmos numerales: apiña, fegxm- do; mopona, tercero; tiquiahirina, quarto. Al- gunas v^z^^ dizen, maapinané, el fegundo, ma- moponané, el tercero.
Nombres compuejlos, Componenfe los nombres vnos con otros: el ala del pato, la cabeza del Tigre &c. eftos si fe ponen llanamente, llevan fus pofesivos: v. g. topoboqui vpohi; tachuti ichini. Hazefe de ellos composición, quitándoles el pofesivo, y ponien- do antes aquello, cuya es la cofa, y defpues la cofa pofeida. v. g. v pohipoboqui; IchinichurL
Nombres verbales.
De casi todos los verbos fe facan nombres
verbales, los quales fe hazen, añadiendo á los
verbos alguna de eftas partículas Sa: Sine, Ine,
Ray, Core. Sa
92 Arte de la lengua
Sa, popuefta al verbo, haze participio de pre- térito : V. g. nunicofá, lo que yo como, ó fuelo comer; y también de futuro; nuahuchoí^, lo que yo he de efcrivir.
Sine, significa el lugar en que: v. g. nimosine; el lugar, donde dormi. Otras vezes significa la herida, que hize, ó cofa femejante: nuyusiné, el flechafo, que di: tanisiné tamucu, la mordedura del perro. Si fe le añade Bo, fe haze el verbal re- ciproco: V. g. nuyusinebo, herida, q yo me hize. luntafe . siempre con verbos, que acaban en Co.
Ine, significa lo mifmo, que la antecedente con los verbos, que no acaban en Co; y ambas significan eftos romanzes, y femejantes: de aver eftado, ó desde que eftube: nucahumaine, de a- ver eftado enfermo; pimoinenu, desde que me vifte.
Ray, haze verbales fubftantivos, como ya queda dicho, y explicado. Algunos verbos no vfan de efta partícula, para hazer efte verbal, y le hazen de otra manera; y es, quitándole al ver- verbo acabado en Co, efta terminación, y po- niendo en fu lugar I: v. g. nemunaco; no dizen nemunacoray; sino nemunay: nituco, nituy; y no nitucoray.
Core,
Moxa. 93
Core, pofpuefta también al verbo, significa fer digno, ó indigno: v. g. nuhapanucore, foy digno de compasión: significa también fer po- sible, ó imposible, fácil, ó difícil, como ya fe ha dicho, tratando del infinitivo, y del gerundio de dativo.
Efta mifma partícula Core .pofpuefta á ver- bos neutros significa acción: v.g. nepeno, yo me muero; tepenocore, es cofa, que caufa muerre. Pofpuefta á verbos aétivos significa pasión; v. g. nucopaco; yo maro á otro; nucopacocore, yo foy capaz de que me maten.
Nombres ab/iraÜos.
Efta partícula Bo pofpuefta á los verbales, q incluyen el fubftantivo, haze nObres abftraétos: v.g. nuhapanuray, foy compasivo; nuhapanu- raybo, mi compasión; nuhapanucore, foy digno de laftima; nuhapanucorebo, la razón, <5 mo- tivo paraque me tengan laftima. Sacanfe tam- bién de ios mifmos verbos, como nuhapu, yo foy blanco; nuhapubo, mi blancura.
Cap.
94 Arte de la lengua
Cap. XIIJ. De las prepoficiones.
EN varias partes fe ha tratado ya del mo- do, como fe fuplen: refta poner algunas, q faltan. Teboico, vel eboire, efta lexos de aqui: voy teboiquia, vel voy eboiréina, no efta lejos. Cu, es preposición de ablativo; pofponefe á los nombres: peticü, dentro de cafa: yupicu, den- tó del cántaro.
Quie, significa encima; petiquie, encima de la cafa. Algunos Indios dizen simenoquie, den- tro del monte.
Einaú, encima: yucu inau, encima del fuego, Opochorá, de la otra vanda del rio. Opo- chocoyó, al otro lado. Opaequiene, detras de las cafas. Aneco, fuera de la cafa. Emoe, debajo. Vneamucú, dentro del agua. Neequiene, detras de mi. Nuchocoyó, a mi lado, ó cerca de mi. Nunorá enfrente de mi. Nuopecü debajo de mi. Numoiquie, fobre mis efpaldas.
De eftas preposiciones las que no tienen po- fesivo antes de si, le resiven defpues: v. g. peti- quienu, eftoy fobre la cafa; petiquiebi &c. Los
que
Moxa. 95
que tienen pofesivo antes de si, fe declinan co- mo nombres; v. g. Neequiené, peequiené, mae- quiené &c.
Muchas de eftas preposiciones fe fuelen pof- poner á los verbos, añadiéndoles la partícula Cuo: V. g. nunocoiquiecho, pongo encima: nuo- boinaucho, eftar encima.
Efta preposición de ablativo Sine: fe haze con efta partícula Mo, antepuefta al nombre, y pofpuefta efta partícula Re : v. g. mopenore, sin cafa: mochijchare, sin hijos. Recive los pofesi- vos defpues de si, como mochijchare nu, mo- chijchare bi &c. Hablando de mugeres, en lugar del Re, fe pone Ru: v. g. mochicharu efu; no tie- ne hijos.
Nutipobo, defpues de ti; ó yo me sigo áo- ra: variafe por los primitivos: pitipobo, ema- pobó &c. Para hazerlo de futuro, fe le añade Xe: nutipobone, pitipobone &c.
Xicibó: en lugar de mi: variafe también por los pofesivos; picibo, &c. Hazefe verbo de ella, añadiéndole Cho; nicibocho, poner en lugar de otro. Lo mifnio significa efte nombre Xebachó, que también fe varia con los pofesivos: Neba- cho, pebacho &c. y fe haze verbo, añadiéndole
la
96 Arte de la lengua
la partícula Co: nebachoco, fuceder á otro.
Cap. xim.
De los advervios,
LOs advervios en ella lengua fon de tal ca- lidad, que vno mifmo sin variación alguna comprehende todos eftos, que pertenecen a lu- gar: adonde, de donde, en donde, por donde, acia donde, por donde, conforme fuere el verbo con quien fe junta: v. g. aya vel ayaze patupi? adonde vas? ayaze peafeari? de donde vienes? ayazo fuabeari? adonde efta ella? ayaze macae- pó? acia donde, ó por donde va? Ani, aqui, de aqui, poraqui, acia aqui, de la mifma manera que el antecedente. Anireychu, aqui no mas, a- qui cerca: anaqui hincha, alia lejos. Ene ay, de ai, por ai &c. Horo, de allá, por alia: hororichu, de alli nomas. Tocoró, vel tocorohari, ay efta: ma- corohari, lo mifmo.
Los advervios de tiempo fe hazen vnas ve- zes cC los primitivos anteponiédoles efta par- tícula Po, como ya queda dicho : ponuti, aora yo, popiti &c. Otras v^z^^ no fon los primitivos,
sino
;
Moxa, 97
sino otras vozes, como achoquiené, poca ha, denantes: achachu, de aqui vn poco: tíyaticó, demañaxia: titupiriqui, amedio dia: cooperey, por parte de tarde : cooperey riné, cerca de ponerfe el Sol: Y ati, denoche : inumururui, á media no- che; copereybore; todas las tardes; patire, ma- ñana, patirebore, cada dia; patire hoco ina, vn dia de ellos: opoharay, otro dia: opohami, o- tra mañana: ocone, vel oconebocó, antiguamen- te: opoycopé, los dias paflados: Coopé, ayer: o- pocope, anteayer.
Saacherey, en tiempo de muchos calores: o- pofaacherey, el año paíTado, por tiempo de ca- lores: opofaachereyina, el año que viene por efte tiempo: vnemuu, en tiempo de aguas: boo- nomuu, en tiempo de fecas: acara, vel acaraze, quando, interrogativo de prefente: acarainá de futuro: aya muu abi? en que tiempo? enemuu abi, por efte mifmo tiempo: ayapó faache: aque hora; enep<5 pohoena, a eftas mifmas horas: eto,
entonces.
Otros varios adverbios, Vojj no: voyabahu, no con expresión de al- gún afecto. Guaní, nina, voyna, no es: voyna nu, no foy yo: voy pona, vel voy opona, tampoco
N es:
98 Arte de la lengua
es: voycho, aun no: tahaina, no ay nada: yatu- pichu, deveras: Eechu, lo mifmo: Eepucá, quizas afsi: achipiné, vel achichané, por poco: eneto- coe, afsi fe haze, ó fuele hazerfe: enetacae, afsi fe ha de hazer, ó afsi ha de eftar: afarebó, para que prefto: afarebó bitaycopá, para que lleguemos apriffa, pochupó, baila ya, ya fe acabo la obra, ya ella executado &c.
Tometo, tometachu, tometarichu, afsi no mas: taemoucho, lo mifmo: machu, no fea que, macoro, macaya, macayabahu, que feyo: vre- yaboy, yatupiyabo, si por cierto, de hom- bres.
Nutipohirey es nombre compuello de pri- mitivos, y fe varia por ellos, y vnas vezes signi- fica humildad de parte de la perfona, de quien, habla el primitivo: v. g. nutipohirey maefeñe- quiari Biya Maimona: no foy digno de q Dios me mire: otras vezes significa fobervia, y defpre- cío de aquella mifma. perfona: v. g. Emapohirey teanuri: quien es el para que me caíligue.
Ehoini, si por cierto, y es proprio de muge- res: taponopone, luego defpues que; v. g tapo- nopone piyanirá, luego, que te fulíle.
Cap.
Moxa, 99
Cap. XV. De las interjeciones,
ALgxinas quedan ya explicadas en el opta- tivo de los verbos: relia explicar las que faltan: ata, del que tiene afeo: atamuin abó, lo miímo: Acó, del que fe queja de dolor: acoboré, lo miCmo: Oté, eteboré lo mifmo: Ecobayoba- hu, del que fe admira; y es proprio de hombres: las mugeres dizen Ecobore. Ma, de admiración y proprio de hombres; las mugeres dizen eeé; acomoyabahú, de quien fe admira, ó fe laftima; ami, del que tiene miedo, ó fe efpanta de algo, y es proprio de muchachos, ó mugeres.
Cap. XVI. De las conjuncionos.
POze, quiere dezir Y: piti, nutipoze, tu y yo; Pucá significa O; v, g. piyia maca, pecuco pucá? elle es tu Padre, ó tu Tio? piniquia puca hoca, piunaca pucá? as de comer efto, ó guar- darlo?
I oo Arte de la lengua
darlo? significa también quiza; mari pucá, quiza es piedra; tiyanapó pucá, quiza fe fue ya.
Las conjunciones ilativas fe hazen con efta: partícula y aro; pitiyaro piomecho nutumorá luego tu fuifte el que hurtafte mi herramienta; avoyniyaro picuemunacari, titucororo hincha, luego, que mucho, que lo quieras tanto, si es tan grande trabajador.
Las caufales fe haze de varias maneras; vnas vezes fe fuple totalmente la caufal; v. g. ricuña- cobi Maymona, picomitico pichijchaini; cafti- gate Dios, porque matafte tu hijo. Otras vezes sirve el gerundio de dativo para significar la caufal; v. g- etoro maicuñasiobi J/aymoná, por effo te caftiga Dios; otras vezes fe haze por efte verbo Nutopo, \ significa fer caufa motiva de algún daño, oprovecho; v. g. eto matopobi May- mona tibonouchobi humaré; por effo nos em- bia Dios las enfermedades; otras vezes fe haze por vno de eftos tres verbos, Nucabequiene, Nu beucho, nucabeiru; vg. nucabeirubi tepuchaico- bi Capitanó, por mi caufa te caftigaron los capi- tanes; bitireychu bicabequiené Bioquienú lefu Chrifto nacopacó ludiono, por nueftros peca- dos matarO los ludios a Chrifto Señor nueftro.
Por
Moxa, I oí
Por eftos mifmos verbos fe hazen eftas pre- guntas, porque lo mataron? tahaze ticobeiru, tahaze ticabequiene, tahaze tibeucho, tahaze natopo nacopacoiní? Otras vezes fe haze por efte verbo Nubeti; tahaze tibeti vel tibetihibi, tezeracobi? porque caufa te han azotado?
La caufa final significan eftos verbos Nu- poucho, Nucopachi; v. g. tahaze picopachi? a i{ vienes? tahaze nupoucha? á que he de ir alia?
Efte verbo Nucacibo significa caufa, ó mo- tivo de hazer algo: eto nucacibo numetopona- pi, por eflb he venido á decirtelo; y fe varia por todas las perfonas, pero no por todos los tiem- pos, porque no sirve mas, que para prefente, y pretérito de indicativo, y no todos lo vfan.
Cap. xvn.
Explicacionyy vfo de algunas partículas,
REychu, vel richu pofpuefta á los primitivos significa yo mifmo, tu mifmo; nutirey- chu, pitíreychu, emarichu. Pofpuefta al verbo Nucoé fignifica yo folo, tu folo &c, nucoerey- chu, picoereychu; y si el verbo fe halla cO fu pro-
pria
I02 Arte de la lengua
pria significación, que es dezir, la particula sig- nifica folamente; v. g. nucoereychu, folamente dixe. Pofpuefta á otros verbos, vnas vezes sig- nifica aélualidad, y otras vezes folamente; v. g. nimocarichu, eftoy durmiendo, ó no hago mas, que dormir.
Reine, vel Riñe, fuera de lo que ya de ella fe dixo antes, pofpuefta al verbo Nucoe, signi- fica yo folo he quedado; nucoerine, picoeriné &c. Y si fe le junta otro verbo, significa, aver quedado folo, sin aquello, que el verbo signifi- ca; nucoerine voy nuniquia, yo folo he queda- do sin comer. Pofpuefta á nombres significa a- ver quedado poco de lo mucho, que avia: v. g. achipireine, vel achicharine; no ha quedado mas, que tantito; apinarine, no han quedado mas que dos; anireyne faache, poco antes de entrarfe el Sol. Pofpuefta al imperativo de los verbos; significa lo que en Efpañol, dexalo eftar, dexemoslo que duerma, como ya fe dixo.
Ro, fe pofpone a nombres, y verbos: y signi- fica vnas \^z^:^ el afenfo, que damos a lo que o- tro quiere, ó pide; v. g. yarero piutayquianero, fea afsi, ven en buen hora. Con efta particula fe hazen eftas, y femejantes oraciones; si es hom- bre,
Moxa. 1 03
bre, que imiclio que enferme: achaneró, ticuca-
buma; otras vezes significa Pues: v. g. piomaro
piti, pues llévalo tu. Pofpuefta á la negación voy,
signiRca algunas vezes Pero, v. g. tiurichu hoca,
voyTO naboroo, bueno es ello, pero yo no lo
quiero; otras vezes significa Porque afirmatíve,
V. g. porque gufiais tanto de los plátanos? y ref-
ponde, tiurinisiro, porque es guftofa comida
Iiinta con advervios interrogativos, y pof- puefta al advervio efta partícula pucá, significa ignorar lo que fe pregunta: v, g. adonde eftá Pe- dro? y refponde, ayaro pucá, que fe yo adon- de eftá: que coftó efte machete? y refponde, ta- haro pucá, que fe yo lo que coftó. Antepuefto el voy á la partícula pucá, y pofpuefto el Ro, sig- nifica afirmación en la mifma preguuta: voy pucaro, voyzequiaro? pues no es afsi?
.Sftas partículas Ze, Ya, de ordinario fon a- firmativas, nimicoya si como; nuborooze, si quiero.
Yhi, significa, dize, ó dizen q, pofponefe á ver- bos, y nombres, v, g. tepenoihi, dizen, que mu- rio; achanechoo ihi, dizen, que aim eftá vivo.
Pae, significa afentir con alguno, que le lla- ma para ir a alguna parte, v. g. pae biyaná, va- mos
Arte de lalengua 1 04
mos en buenhora; pae, nutipopó, anda, que ya yo voy, paero biyuponá, vamos pues, y fleché- moslos.
Tobeá, Paraque, Tahaze tobeá, hoca? para que es efto?
Co, fe pofpone á los nombres en vocativo, y significa algún cariño, ó afeéto, nuoquienucó, Señor mió, nuahiriareonocó, amigos mios.
Coco, vel cocorichu significa adinvicem, vg. bicaitemococo , eftamos jugando vnos con o- tros. Pofpone fe también á los nombres verba- les acabados en Ray, quando fe les antepone la partícula Mo negativa, y entonces reciven los pofesivos defpues de si, v. g. moimoraicoconu, yo no foy amigo de andar visitando, pero me- jor es ante ponerle los primitivos, nuti moimo- raycoco. También fe pofpone á los verbos, y haze verbales fubftantivos, v. g, moepenococó, imortal, monicoco, de poco comer, ó que no come nada.
Moré pofpuefta al nombre significa, afición á aquello q el nObre significa, y recive defpues de si los pofesivos, v. g. coerenomore nu, foy amigo de plátanos, Iticomorebi, eres amigo de chicha.
Boré, de efta ya fe trató en el optativo
del
Moxa. 1 05
del verbo; demás de eflb significa Otra vez; vg. nucahumaboré otra vez eftoy enfermo. Pofpuef ta a adverbios de tiempo significa cada dia, cada mes, cada año &c. como ya fe dixo.
Erecho, ciertamente: maomechó erechó, sin duda, que el lo hurtó; otras \^z^s no signi- fica nada: v. g. tahaerecho maiharé? como fe llama?
Ti, con verbos significa acoftumbrar: v. g. ni- mocoti, fuelo dormir: también significa quan- do; nubeoti himo, quando pefco. Con algunos nombres de parentefco, efpecíalmente, quando llevan negación, significa poca afición: v. g. voy tacaenoti, no tiene amor á fu madre: ticaenoti, no fabe apartar fe de ella. Significan cO efta par- tícula dificultad en los partos; v. g. voy naino- coti, siempre parí con dificultad.
En lugar de efta partícula Ti, vfan otros efta partícula Nobe; como nimoonobe nuhaneono, quando fuelo ver á mis parientes. Suele juntarfe con aquellos nombres, que reciven antes de si la partícula Mo, negativa: v. g. mouquinobe, cie- go: moenobe, desdentado. Si fe le añade la no- ta de pluralidad, significa afeólo: v. g. nuchijcha nobeono, mis queridos hijos. Achichaconobé,
O quiere
1 06 Arte de la lengua
quiere dezir con ironia, gran Capitán. Chicha- renobe significa defprecio, y mal afefto: v. g. maitaharaina chicharenobe, mas que fe lo lleve la trampa al malvado.
Cap. xvin.
Explicación, y vfo de algunos nombres, y reglas para hazer otros,
A Y muchos nombres en ella lengua, que en si immediatamente no reciven las partículas pofesivas : v. g. mi perro, mi gallina, mi cavallo &c; no dizen los Indios, nutamucu, nu varayu &c, sino que entre el pofesivo, y la cofa pofeida interponen efte nombre Peroco, (J significa animal cafero, y es el que immediata- mente recive el pofesivo, perdiendo por enton- ces la vltima fyllaba Co; y afsi dizen; nupero ta- mucu, mi perro, nupero varayu, y afsi de todo animal, que fuelen criar en cafa.
Para significar lo que decimos en Efpañol las canoas de nueftra tierra, y cofas femejantes, vna vezes pofponen al nombre aquel otro ge- neral Nuyee, que por entonces pierde el pofe- sivo;
Moxa. 1 07
ávo; y afsi dizen, bipacureyee, las canoas de nue&ro pueblo: otras vezes añaden al nombre efta partícula Ne, ó cofa femejante; y dizen, bisi- moruné, los puercos, que fe crian en los mon- tes de nuettra tierra.
Ay muchífsimos nombres fubstantivos, que por si folos tienen vna terminación, y otra, quf- do fe juntan con los pofesivos: v. g. tumoré el, cucliillo, nutumorá, mi cuchillo; cuhu, la yuca nucuha, mi yuca; coere, el camote, nucoerá, mi camote.
Otros ay, que juntos con el pofesivo, tienen alguna particula, que no tienen por si folos: v. g. Iti, la fangre, nijtine, mifangre: man, la pie- dra, numarine, mi piedra: Efeno, la muger; nee- fenorá, las mugeres de mi Ayllo.
Otros al contrario juntos con el pofesivo, pierden algo de lo que por si folos tenian : v. g. rauiriaré, la camixeta, mrniuiria, mi camixeta: fe- neti, los orines; nufene; mis orines; achene, el camino, nuoche mi camino.
Todos ellos nombres, si de ellos queremos hazer verbos, interponiéndoles la particula Ca, Cae, ó Cai, de que ya fe ha tratado, guardara cada vno la tenmnacion, que tubiere junto con
el
1 08 Arte déla lengua
el pofesivo: y afsi fe dirá, nucaitine, yo tengfo fangre; nucamuiriá, yo tengo veftido, nucafe- ne, mios fon los orines.
No ay regla, que fe pueda dar para conocer ellos nombres, y que partículas les pertenecen: el vfo enfeñara quales fon.
Reglas para hazer algunos nombres. Con efta partícula Mo pofpuefta á nombres de anímales fe hazen nombres, que significan fus píeles, como, cohobo el ciervo; cohobomó, cuero de ciervo: Ichiní, el Tigre; ichínimó, el cuero del Tigre.
Con efta partícula Se, pofpuefta á nombres de Aves, fe hazen nombres, que significan fus plumas: varayu, gallina; varayufe, fu pluma*
Efta letra A pofpuefta á los nombres de A- ves, ó animales, que ponen guebos, haze nom- bres, que los significan; v.g. vpohi, el pato; vpo- hia, el guebo de pato: cahiuré el cayman: ca- * fu hiureá* huebo. Para dezir los huebos de mí galli- na, fe dirá afsi; nuperoá varayu.
Payre, pofpuefta á los nóbres, significa tierra de aquello, qne el nombre significa: v, g. añiu- payre, tierra de zancudos: feponipayre, tierra de maíz. C-
Moxa. 1 09
Cure, pofpuefta á algunos nombres, significa abundancia: v. g. himocuré, rio abundante de pefcado: vnecure nupeno, efta mi cafa hecha v- na laguna. Pofpuefta á verbos, haze nombres, que significan lo interior; v. g. nimoco, yoduer- mo: nimococure, lo interior de la cafa en que duermo.
Ornó pofpuefta á nombres, significa licor, de aquello, que el nombre significa, v. g. fabaré, tabaco; fabareo mó, caldo de tabaco. Pofpuefta i verbos, que incluyen el fubftantivo, haze no- bres adjetivos: como, tiheyee, huele; tiheyeeo- mo, agua olorofa. Otras vezes no significa mas que lo que el nombre significa: v. g. vne, agua; vncomó, lo mifmo. Para significar, que el agua es del rio, ó de laguna, fe pone reomó: v. g. ca- hacure, el rio, cahacurereomó, agua del rio; ca- quiuré, la laguna; caquiurereomó, agua de la- guna.
Para hazer eftos nombres, los que viven en el rio, en el monte, en la playa, en la pampa &a fervira efta regla: al nombre de aquello, en que viven, fe le pofpondra, vná de eftas cinco partículas: ranano, renano, rinano, ronano, ru- ^^L^o; V, g: opochorá, a la otra vanda del rio;
opo-
1 1 o Arte de la lengua
opochoraranano, los que viuen en la otra van- da del rio; cahacuré, el rio; cahacurerenano, los que viven fobre el rio: vbomoi, la pampa; vbo- moirinano, los que viven en la pampa: tipo- naeco, rio abajo; tiponaecoronano, los que vi- ven rio abajo: tooboparü, la playa; tooboparu- runano, los que viven en la playa; donde fe ve, que cOforme es la terminación del nombre, afsi es la partícula, que le correfponde.
Si el nombre fuere de animal, fe guardará la mifma regla; pero en lugar del Nano de las partículas de arriba, fe pondrá O : v. g. vbomoi, la pampa; vbomoyrió, animal de la pampa. Si el nombre fuere de Ave, en lugar de ella O, fe pondrá I, y afsi dirá vbomoirij, Ave de pampa.
A efte modo fe hazen otros nombres, que significan aquella bafura, que queda, defpues de aver hecho alguna obra; y fe forman de verbos quitándoles la vltima fyllaba, y poniendo en fu lugar alguna de ellas partículas, Rahi, rehi, ríhi, rohi, ruhi, conforme fuere la terminación del verbo; v. g. nunico, yo como, nunírihi, los def- perdícios: nebochoco, desbaílar palos, nebocho- rohi, las aílillas, y afsi otros de elle mifmo mo- do.
Otras
Moxa. 1 1 1
Otras wGzes fe hazen nombres de verbos, quitando al verbo la vltima fyllaba, y en fu lu- gar fe pone efta partícula Ri, y defpues de ella fe pone algvín nombre, ó alguna partícula del: vg. nuniriope, el hueffo de lo que yo comí; nuniri- chuti, la cabeza de aquello mifmo: nunírípe, el cuchillo de la mefa: niuiirimó, los manteles, y fervilletas.
Cap. vltimo.
Explicación de algunas otr aspar ticulas, que rejlafiy y nombres de parentefco.
ESta partícula Iní, sirve para muchas cofas. Lo primero, vfan de ella para pedir, pof- poniendola al futuro imperfeélo de los verbos: V. g. nuniquia iní vaca: dame vaca, para que yo coma: neeraini, dame de beber. Lo fegundo, fe . vfa, quando queremos prevenir algún daño, que amenaza al próximo: v. g. pichijcha iní, como si dixeramos mira por tu hijo, que lo quiere atro- pellar el cávallo, 6 quiere caerfe. Lo tercero, pofpuefta al fujuntivo de los verbos, haze ro- manzes de imperfedo, y plu[qaamperf efto : nuo-
nae-
1 1 2 Arte de la lengua
mecha ini, si yo lo hurtara, ó huviera hurtado. Si fe le antepone ella partícula yaro en el futu- ro, significa romance de avia de : v. g, nuniquia yaro ini, avia de averio comido. En tiempo pre- térito de indicativo junta con la partícula Po, significa por poco: v. g. nepenopoini, por poco me muero : pofpuefta al prefente de indicativo denota condicional, como tifemo nubonoico ini, fe enoja, si le mando hazer algo. Si fe junta con la partícula Chu en pretérito, significa afir- mación: V, g. nuyucachu ini, si, lo fleche: pofpuef- ta á nombres, denota no fer ya lo que el nom- bre significa; como meméini, mi madre difun- ta, tamucuini, perro muerto.
Efta partícula Che pofpuefta á los verbos, que incluyen el fubftantivo, significa fuperlati- vo, pero entonces el verbo pierde la nota de posesión, y en fu lugar recive efta letra E, vnas vezes, y otras Ei: v. g. nuuri, yo foy bueno; cu- riche, es muy bueno: titibe, dulce, eitibeche, muy dulce.
Efta partícula Cha interpuefta á los verbos, efpeciaimente, quando llevan negación, signi- fica no eftar perfefta la acció del verbo: v. g. voy tachayoo feponi, no efta bien maduro el mayz:
voy
Moxa. 113
voy nuchaima, no lo videbien. Ponefe imme- diatamente defpues de la nota de pofesibn, co- mo fe ve en los exemplos.
Añi, junta con alguno de los verbos, que incluyen el fubftantivo, añadiéndole efta par- tícula Bo, significa fuperlativo: v. g. nuuri, fer bueno; aftiuribo cohe, eftá muy clara la Luna: a- ñihurebo faache, efta muy ardiente el Sol.
Quiaró, pofpuefta al futuro de los verbos, significa, que dixifte que: v. g. ayaze numuiria- ina quiaro? adonde efta la camixeta, que dixifte, que me avias de dar?
Quiapoze, significa pues como: v. g. quia: poze pimetoca nu? pues como no me lo has di- cho?
Ha, interpuefta á nóbres derivados, de verbos significa, y haze eftos roSmzes; v. g. tantas fuerzas avia yo de tener? ó como si yo tubiera tantas fuerzas? nahatucororoboinari? quitándole el ina, dize, que tenga yo tantas fuerzas! Nahatu- cororoboze!
Equiené, pofpuefta á nombres, significa co- fa de algo, que ya no es: v. g. machijchaequiene nuporapeini, hijo de nú hermano difunto: ma- yenoequiene tataini; muger de mi Padre di-
P funto-
1 1 4 Arte de la lengua
funto. Pofpuefta á los pofesivos, significa, de- tras, ó 'mas alta: v, g. taequiene naobofá caray o- nó mas alia de el pueblo de los Efpañoles.
Pofpuefta al verbo Nuuri significa eftar en buena, ó mala parte por algún embarazo, que ay en medio, <5 falta del; v. g. voy naureequie- ne, no eftoy en buena parte. Pofpuefta a nom- bres, que significan los pies, significa las pifadas ó huellas: taybopeequiene ichini, huella, ó raf- tro de tigre. Pofpuefta á otros nombres, signi- fica la feñal, que han dejado: iucuquiequiene, la feñal, que dejo el árbol defpues de averio quita- do, de donde eftaba: ezetaropiequiene, los car- denales, 6 feñales de los azotes.
Efta particula recive antes desi los pofesivos, y fe declina, como nObre: neequiene, peequiene &c. Interponefe á los verbos; y tiene varias significaciones: vnas vezes significa detras: v, g. nupoequienecho, voy detras de otro: otras vq- ZQS significa por delante: v. g. nunocoquienecho, pagar adelantado; nucahumaequienecho , en- fermar antes de acabar alguna cofa: nepenoe- quienecho, morir, antes de ver, ó hazer alguna cofa.
Corechobó, vel corereicobó, vnas v^z^% es
orna-
Moxa. 1 1 5
ornato : otras vezes significa fingirfe : v. g. nimo- cocorechobó, fingirfe dormido: nucahuma- corereicobó, fingirfe enfermo.
Tapachirubo, significa bien fe hecha de ver, ó claro efta, pues que : v. g. preguntan á vno, es comeftible esto? y refponde, tapachirubo bini- co; claro efta, pues, que lo comemos. Otros no vfan efte modo, y en fu lugar interponen efta partícula Aya entre los pofesivos, y efta partícu- la Sira, ó ira, fegxm queda explicada; y afsi dizen baayanisirári; claro efta, pues que lo comemos.
Nombres de Parente/co.
Tata, nú Padre: efte nombre no admite po- fesivo, y para los demás cafos; es otro nombre; y eíTe admite los pofesivos; y afsi dizé, puya, tu Pa- dre; maiya fu Padre de el; fuiya, fu padre de ella.
Meme, mi madre: tampoco admite pofesi- vo; en los demás cafos es otro nombre, yefte ad- mite los pofesivos; y afsi dizen; peeno, tu ma- ^ dre; maeno, fu madre de el; fueno, fu madre de
ella, &c.
Cucó, mi tic: admite pofesivo, y afsi dizen, necuco, mi tío: pecuco &c.
Coco, mi tia: admite pofesivo; pero pierde
la primera C; y afsi dizen; nuoco, mi tia, pioco,
^ tu tia &c. Nua-
i
1 16 Arte de la lengua
Nuapiyarú, mi tio hermano de mi Padre.
Nuapenarü, mi tia hermana de mi Madre.
Achu, mi abuelo: admite pofesivo, y en- tonces fe le pofpone la partícula Co: nuachucó, mi abuelo, piachucó, tu abuelo &c. Biachucó no- beono ini, nueftros antepaffados.
Z^z^y mi abuela: admite pofesivo: pero en- tonces haze afsi: nuoze, mi abuela: pioze, tu a- buela, maoze, fu abuela: fuoze fu abuela de ella.
Nuchijcha, mi hijo. Nuamori, mi nieto, 6 viznieto.
Nebo, mi fobrino de el varón: junto con el
pofesivo haze nuanebo, pianebo. Nuchera, mi
fobrino. Nuchine, mi fobrina. Nuchei, lo mifmo.
Nuporape, mi hermano, <5 hermana. Nupo-
rape cijcha, mi primo, ó prima hermano.
Échavico, mayor de edad, que otro; admi- te pofesivo, y entonces pierde el Co; y afsi dize nechobi, mi hermano mayor, ó otro que fea ma- yor de edad, que yo; pechobi &c.
Ati, mi hermano menor, ó otro que fea de menor edad; admite pofesivo; y afsi dize nuati, piáti.
Niima, mi marido, puma, tu marido; fuima, fu marido &c.
Nu-
Moxa. 1 1 7
Nuyeno, mi muger; piyeno, mayeno &c. Nimachucó, mí fuegro; y efto mifmo díze el yerno á todos los varones parientes de fu muger.
Nimosé, mi fuegra; y efto mifmo dize la nuera á. todas las parientas de fu marido,
Kuchina, mi yerno; y efto miGno le dizen todos los parientes de fu muger.
Nuchineno, mi nuera, y afsi la llama toda la familia.
Nuhane, mi pariente; y también fe eftiende á todos aquellos, con quienes tiene amíftad, y comunicacioa Nuhanechijcha, mi pariente muy cercano.
FIN DEL ARTE.
vo-
ii8
VOCABVLARIO
de la lengua Moxa.
A ante B.
ABarcar. Nuubeocó, Abarcar mucho
Nuupoboqui. Abatirfe. Netipaicó. Abatirfe hafta el fuelo
Nuyuhuruicó. Ne-
miroicobó. Abarirfe de palabra.
Nepurubó. Abaxo. Epoquie. Abaxar abaxo. Nuu-
copó. Abajar algo. Nucou-
copó. Abeja. Moposi. Y pitisi. Abertura hazerfe. Te- tánico. Tehachacó. Abertura hazerfe por
muchas partes. Te-
taruruhicó. Teha-
chachahicó. Abertura de la tierra.
Tetarupaicó. Abeftruz. Sipa. Abezar. Nimiarabou-
chó. Abefarfe. Nucaarabou. Abil fer. Nituhiricobó. Abifmo profundo.
Tiupeno hincha. Abifpa. Hane. Ablandar lo duro. Nu-
camuyacó, Ablandar remojando.
Netamucó. Nuo-
chihicó. Ablandarfe. Tihimu-
yapó. • Ablandarfe la Apofte-
ma. Tiromomopó.
Abo-
A B
Abog^ado. Neechahi-
cora. Abog'ar. Nechahiuc hó. Abog'ar delante de
Dios. Nuyuhorou-
chó. Neneuchó. AboUarfe algo. Teno-
yocó. Abollar algo. Nucano-
yocó. Abominable. Tícoha-
chocoré. Abominar. Nucoha-
chó. Abonar el tiempo. Ti-
haray. Abonar active. Nuca-
haraycó. Aborrecer. Nucoha-
chó. Abortar. Nehohiricó.
Ticahucobó. Tibe-
nopó fuchicbaim. Abrazar. Nuubeocó.
Nuhinanacó.
A B 119
Abrazarfe vno con o- tro Tiubeococó. Ti hinanacocó
Abrafar algo. Nuyuto- có.
Abrafar la pampa pa- ra cazar. Nuyutocó. Nucamocorohi. Nu cayutorohi.
Abrafarfe la pampa, ó otra cofa. Tioro.
Abrafarfe vno. Nihú.
Abrafar algo el fuego. Tamumucó. Táni- co yucu. Tacomiti- hicó.
Abrafar, quemar el fuego, ó el Sol. Ti-
hure. Ticati.
Abreviar, darfe prieffa, Necutihi.
■
Abreviar cO algo. Ni-
hachó. Abrigado lugar. Ti-
caabi. Ticaabicore.
A B
Abrigar. Numuichó.
Nepocouchó. Abrigarfe. Numuicho-
bó. Nucamuiria. Abrir, def cubrir algo.
Nubehiocó. Abrir cimiento. Nufe-
cocuruicó, tayania
tayuchomoiná. Abrir puerta. Nube- hiocó. Abrir rez. Nubefocoe- có. Abrirfe la flor. Te-
haquicó. Abrirfe los pies de
grietas. Nehayupei-
bochó. y^brirfe el maiz cozi-
do. Tehaquió. -^brir las piernas. Nu-
haaqui. AbriT camino. Nehin- chacuruicó bio-
cheiná. Bicooche. .^^rojo. Ytope. Toobe
A B 1 20
-fundante de todo.
Tahahiporocó nu-
caveé. Tahaina na-
camuníi. .fusión, agüero. Neé-
hé. Ticaehecoré. -abusión tener. Nucae-
hé.
A
A ante C.
Cá. -^ni.
AcdLy ven acá. Ya- re, -^nipobi. -acabar alguna obra.
Nito. Nitauchó. -^cabarfe algo. Titau-
chobopó. ^cabarce, no haver ya
Tahainapó. acabada cofa. Taitau-
rebo. -acabare primero con
efto. Nitauchachoo
hoca.
Acdi'
AC
Recabare primero de
comer. Nitapochoo
Nitauchapochoo nu-
nicarL
/ícaba ya. Pacutíhi.
Pacutihjré. ^cabarfe el linage. Ti- tobono tepeno. Na- haynapó. Acada vno dos plata- nos. Apinopo. Si es
de futuro. Apino-
poiná. Acardenalado eftar.
Itihireyné. Acariciar. Nuuricó.
Nezeraraicó. Acartear. Nuyerecó. Acafo hallar. Nucai-
chimobo rohi. Aclarar el agua. Tiufa-
ramopó. voipó ta-
chipeomó. Aclararía la verdad.
Ticaechorohipó.
A C 121
Aclarar el dia. Tiha-
raypó. Acocear. Nuocochucó. Acocear, darle d^ pa- tadas. Nuocochu-
chuocó. Acoger, hofpedar á
otro. Nucachimorá
Acogerfe. hofpedarfe
en cafa de otro. Nu-
tupicopó. Nuchimo-
rachó
Acogerfe á fagrado.
nucaihué Iglesia,
mapeno Maimona, Acometer riñiendo.
nunoocó. AcCpañar á otro, nu-
pono. nucachané. Acompañar á quien fe
va* nuhunorocuó.
nunecopó. Aconcejar. neneo. nu-
metocó, Aconcejar mal. nume-
Q toe-
AC
toemorocó. Acordar á otro, neme- echó. Acordarfe. neechó. Acortar ropa, nuhayu-
có. nuyucho nocó.
nuyumaricó. Acofar á otro, nupo-
nahiricó. Acoftarfe en el fuelo.
nepahi. nibeicó. Acoftarfe en Amaca.
ninocó. Acoftarfe en la canoa.
nibecuó. Acrecentar. nuhane-
chó. Acrecentarfe el gana- do, ó la miez, teha- pacó. Achacar, neteocó. ne-
botocó. nubonoo-
c<5. Achacar sin fundamen
to. nemunasicíj. nu-
A C 122
ca ezerarú. Achaque, enfermedad.
Humare, nuhuma. Achácofo. nucahuma-
hi. Achicar palo, nuyuche-
ticó. nechucó. Acuchillar. nefabicó.
nechucó. Acudir con tiempo, ni-
hauchó. Acullá. Anaqui.
A ante D.
ADarga. Añacu. Adargarfe. nuca- añacu. Adelantar, embiar a- delante* Piyana pi- tiboiná, nucoé: nu- bonoicó. Adelantarfe. nutibo.
nutiboboico. Adelantarfe , dejando
atrás
AD
atrás k otros, nuhu-
nihicó. Adelantarfe, ganar por
la mano, nuhami-
rouchó. nucaicho-
hicó. Adelantarfe en habili- dad, nuboyucobó.
nituhiricobó. nuca-
pihocó. nucapiho-
hicó. Adentro Emoé. Adentro de cafa Peti-
cii Adentro del cántaro.
Yupicú. Adelgazar, nebocho-
có. nuhatucó. Aderezar, netupiricó.
nepiyacó. Aderezarfe. netupiri-
cobó. Adeftrar, guiar, nina-
pucó. Adivino. TiharauquL
A D 123
Adivinar en el agua
có tabaco, nufapie-
có. Adivinar, nimoó. nu-
caimoé. Admirarfe. Ma, nucoé.
Efto es de hombres.
Eé nucoé. Ecoboré:
de mugeres. Adobar, netamucó. ne-
tamuhicó. Adobes. Y puneco. niy-
puné. Adobes hazer. nipuó.
nipuoroicó. Adobera, nipuorochó.
nipuorosi. Adolecer, nucahuma.
nufamobó. nufamo-
hicobó. Adonde? yíyaze? Adonde eftá? -^yaze maabeari. Aya mao- boricó.
Adonde eftas? Ayabi?
Adon-
AD
Adonde vas? Ayaze pa-
tupi? Adonde quiera ay. Ta-
ratapai. Adonde quiera lo pue- des poner. Pimo-
pachichihiquia pi-
nucá. Adorar befando, nu-
hiucó. Adormecer á otro, nu-
caimocó. Adornarfe. netupiriri-
ocobó. Adquirir hazienda de
plata. nusitumorá.
De ganados, nusi-
pero. De chacras.
nusifucuré. Momu-
nu nuyeeonó. Adrede, numetarichu. Adrede, sin razón, ne-
munasirú. Tometa-
richu. Advenedizo. Imabiti
AD 124
nuafea. nuutairú.
Voi copenonuiná. Adversidad padecer.
nucatahibó. nucai-
temohibó. nuhapa-
nubó. Advertir á otro, nu-
metocó. Adular. Tepiyei. nepi-
yaemorocó. Adunarle. Titamutu.
Bitamutu. Aefcondidillas. nuo-
meocobó. nuome-
chó.
■
A ante F.
AFanar, trabajar, nu- beiriricobó. Voy nehaca nucaemo- toneray. Nutuco- roroo. Afear de palabra, nu- cohacho. nimipo-
ne-
AF
nerechó. Afear algo, numouri-
moichó. Afeitarfe. nucayonorá. Afeite de Indios. Yo-
no. Enité. Aficionarfe. nuboroo.
nemunacó. Afilar, nechurucó. neze-
zucó. Afilar la flecha, nuhatu-
cusirichó. Afirmar. Eé, nucoé. E-
yucó, nucoé. Ene,
Enechu nucoé. Afirmar fobre algo.
nuocotayacó. Afirmar, hazer fuerte.
nuchimuchó. nuyu-
pocó. Afligir importunando.
nacabitacó. Afligirfe. neñemabo.
nupiponabó. Afloxar, emperezar.
A F 125
nuyacuhi, Afloxar lo apretado.
nucahiracó. Afloxar en esfuerzo.
Voi natucoré Afrechos. Tocho. Tou-
momo. Afrentar, nepuru. ne-
puruhiricó. Afrentarfe, correrfe.
nuteo. nuteino. Afable, nuuremo. Voi
nafemouqui. Afuera Aneco. Afuera eftar. nuane-
coicó. nuoboicó. Afuera dezir. Ecasicuá-
nucoé.
A ante G.
Agacharfe. netipaicó Agacharfe, efcon- derfe. nucayumuu- ruqui.
Aga-
AF
Ágatas andar, numa-
hiricó, Agalla de la garganta.
nufefené. Agena cofa. Mayeé o-
poná. Voina nuyee
ina. Opona ticayee.
Voi nutiyná naca-
yeé. Agi. Acheti. Agi menudo. Ezepá. Aguijar. Nuyurabocó. Aguijón. Nuyurabo-
ropa. Aguijón de Abifpa, ó
Raya. Tayuro. Águila. Chopo. Agora. Ponuti. Popiti.
&c. Agora en efte punto.
Ponutichoó. Agorar. Nimoó. Nu-
caimoé. Agoftarfe la miez. Ti-
orohipó.
AF 126
Agotar. Nitacuó. Nitó. Agotarfe la Laguna,
ó el Rio. Tibocupó.
Tiahicupó. Agria cofa. Ticazi. Agradar. Nuuricó. Agradarme algo, pa-
recerme bien. Nuu-
riuqui. Nuuricó. Agradecer retornan- do. Nisirihicobó. Agraviar; no le hé a-
graviado en nada.
Tahaina nuquichá.
Ate agraviado en
algo? Tacanihó ma-
quichapi? Agrio hazerfe, ó tor-
narfe. Ticazipó. Agua. Vne. Agua clara. Tiufaramó
Tiuriomó. -^gua turbia. Tichipeo-
mó. Agua caliente. Tihu-
ruo-
|
AG |
AG 127 |
|
momo. |
Aguaitar. Nucuchoo- |
|
Agua tibia. Voichoo |
có. |
|
hincha taihure. 0- |
Aguda, cofa. Ticasirl |
|
poefarichu. Tafami- |
Agudo de ingenio. E- |
|
raborichu. |
choroicaché Epo- |
|
Agxia fría. Ticofaramó. |
nerehiché. |
|
Agna dulce. Titibeo- |
Agüelo, -^chu. Nua- |
|
mó. |
chucó. |
|
^gxia falada. Tichebeo- |
Agüela. Zeze. Nuoze. |
|
mó. Titebeomó. |
Agüero malo. Nehé. |
|
^gnador animal. Tiy- |
Agugerear. Nubefoco- |
|
coray. Niicorá. |
có. |
|
Agfuafero. Tiquibo. |
Agugerear la pared. |
|
Agnafero grande. Ti- |
Nubelocochecó. |
|
siqui hincha tiquibo. |
Agugero hazerfe. Te- |
|
yígnanofo. Vnecuhi- |
fococó. |
|
réy. |
-agugero, lleno de A- |
|
Agnanofo lugar. Vne- |
gugeros. Tefococo- |
|
curé. |
hicó. |
|
Aguar alguna cofa. |
Aguzar. Nechurucó. |
|
Nuyuhuecó vne. |
Nezezucó. |
|
Aguardar. Nucuchapó. |
|
|
Aguardar al que ha de |
A ante H. |
|
venir. Nucuchapoi- |
|
|
có. |
A Hitarfe. Nuboyue- ^ có- |
AH
có. Nuhepupuecó.
Nufoe. Ahogarfe en el agua.
Neericó. ahogarfe. Nutucu. Ahogar á otro. Nuca-
tucucó. Ahorcar. Nuchumucó. Ahorcarfe. Nuchumu-
cobó. Nitinucobó. Ahoyar. Nufecocuó. Ahumar. Nepufesichó. -^umarfe la comida.
Tiquihoropó. -^umarfe la Yuca af-
fada. Tafapicó. -í4humar, fecar al humo
Nuahihicó. Ahuyentar. Nucahui-
có.
Ajuí
A ante j.
juftado. Taroto hincha.
AH 128
Ajuftar. Nepiyacó hin- cha, tarotoyá.
A ante L.
A La del Ave. To- pobo. Alabar. Nuuricó. Alabarle de valiente,
&c. Netecobó mu-
raca. Alambre. Tumorepi. Alancear. Nuyurabo-
có. Alano. Tamucu acho-
pe. Alarde hazer. Nimee-
chó Alarde hazer del exer-
cito. Nimomutu-
chobó. Nimomutu-
chó. Alargar algo. Nuyu-
corochó. Alargar el brazo, ó ef-
ten-
AL
tenderlo Nutupo
cararápoboquL Alargarla mano para
recebir algo. Nuu-
poboquL Alaridos dar. Nupeo-
roroicó.
Alaridos hazer dar a otro, Nucapeoro-
roicó.
a la tarde, Copereyná. a la vifta de todos, Ti-
tamutuonó timo-
rorocó. al Alva, aramirou. a la madrugada, Yati-
choó. Nuyatirú. a la madrugada, Hi- zimos efto, v lo otro,
Biyatiru. a la mañana faldre-
mos, Bayatiru pa-
tire. albañil, Nituhiricobo
nepiyacó peti.
AL 129
alborear el dia, Tiha- rayyarepó. Tianei- copó taharay. alborotar á otro, Ni- miyufemocó. Nu- joiruré. Nnyuruco. alborotarfe de enojo.
Nufemo. alborotarfe de miedo, Nupicocobó. Nee- yuchobó. alborotar á otro, po- nerle miedo. Ni- picororoicó. albricias, Nubacho-
choroó. albricias dar, Nuba-
chochoroocó. arcaduz. Tahunorocii.
Tayaniraré vne. alcaguete, Nubonorá. alcanzar al que cami- na. Nucopayacó, alcanzar á algún lugar . Nucopayacó. R al-
130 A L
alcanzar a lo que eftá
en alto. Nuanecó.
alcanzar lo defleado,
Nitucobó. alcanzar lo que eftá en alto, bajarlo, Nu- coucopó. alcanzar algo de mi, Nifopo. Nifopinó, alcanzar la viga, la fo- ga &c. Tiuqui. Tiupi. No alcanzar, Voi tauqui. Voy taupi. alzar de obra, dejar la,
Ninahicó. alzar de obra, Nitau-
chó. alzar lo caido, coger- lo del fuelo. Nu- beo. nebihapaicó. alzar lo caido, pararlo. iVíicaechepucó. Mi- catupiocó. alzar cargando, Mmo- rocuó.
AL
alzar arriba, iVucaanu-
quiechó. alzar las faldas. JVecho-
chocobó. iVuayu-
ruocó numuiria. alzar fe las aguas. Ti-.
haraipó. Ticuti-
chobopó taqui-
boraybó. Pachupó
tiquibo. aldea, Obofaré chicha, al derecho, Etarichu.
Tatupirurichu.
alegrar á otro, iVeca-
harifamurechó. nu-
caurifamurechó. nu-
caechororocó.
alegrar fe, nuurifamu-
ré. nucaurifamure-
chobó. alegrarfe del mal de
otro, nuurifamuré.
maitaharainá, nu-
coé. alegremenet. necobo-
richu
• 0
AL
richu. alegre perfona, necau-
quL alejar á otro, nucahui-
có. alejarfe, neboicó. Eboi-
re nutupi. alefna, nuporiropá. nu-
yucohoropá. alfiler, Ticachutípá. Ti-
yococopá- alforxa, Moó. algarroba árbol, Mee-
quié. algarroba, fruta. Mee. algo, Etohó. algodón, árbol, Coho- requié. nucohoraqui algodón, el fruto. Co-
hore. nucohorá. alguno, Macanihó. alguna, Sucanihó. alguna vez, Ocanihó. algunas vezes lo he vif
to , nimoonumO'
AL 131
rocachü. algún tanto. Opoefa. richu. Opoefahi- hicó. alétar, animar á otro, Patucororoó, nu- coé. alétar al perefofo, Pa- tucororoó picuya- cuhihirió, nucoé. alentar al que teme, A\itucorefamure- chó.Picuboyuefa- murerecobó, nu- coé, alentar, refpirar, nuo-
micho. alimentar, nucaitoroi-
có, alindar, poner lindes,
nucaerucurá. aliñar, nepiyacó. alizar, nererucó. aliviar, ayudar, nimi- catacó.
ali-
132 AL
aliviar la carga, nube-
haneó. aliviarfe de enferme- dad, nutiboré allanar , numurichó.
nucamuri. allegar a lugar, nitai
copó, allegarle á otro, nuye-
heocó. alma, nuachanebó. almagrar, nefeocó. ne-
feohiricó. almorrana, nuamoi-
hué. almirez, Yubaraqui. almoada, nuchunusi. almoada poner á o-
tro , nuchunusicho. almorzar, nunicó tiya-
ticó. alocado, Macharairé.
Coparesiré. alocado, eftar falto de
juicio. Voinecho-
AL
roisiquiá. aloque me parece, ni-
moirá. al principio, nunooci- rabó, nunocisirabó. alquilar , nubachachó. alquiler, Tobacho. al rededor de algo an- dar, nuchavicurui- có. nuavicuruicó. al rededor de algo po- ner , netiequienechó. alrededor de algo
bailar niirimoicó. alrevez, nequiecó. alterar, enojar, nimi-
yufemocó. alterarfe, nufemo. nu-
femomoicó. alterarfe el color, Tio- poymoichobó. Te- miticó. Voi tauriy- moy. alto, Anuquié. alto hombre, nuuna.
al-
AL
alto árbol Tiuqui. altura del hObre, nuu-
nabó. altura del árbol, Tau-
quibó. albayalde, Yono. Eni-
re. alumbrar á otro, nu-
mícouchó. alumbrarfe á si mif-
mo, nucamicou.
nucaririu. alumbrar el Sol, Tiha-
ray. alumbrar la Luna. Ti-
haracu. alimado. Voi neecho-
roisiconimiorocá.
A ante M.
AMa Amo, Nuo- quienü. amable, Temunaco- coré.
AM 133
amador, nemunay, amamantar, nimio-
hicó. amancebado, nucaye-
peray. amanecer, Tiharay. amanzar, nimitucó. amanear , defenojarf e,
nunaracó. amar, nemunacó. amar fe á si, nemima-
cobo, amar algo para si. nu-
munuuchobó. amar para otro, nu-
mxmuuchó. nicu-
munacho. amarga cofa, Tifucoré. amargar, Tifucoré. amarillecerfe, Tiyo-
cocopó. Tiyoco-
coimoipó. amarillo, Tlyococó. amarillo de roftro, nu-
yococomiró.
amar-
134 AM
amarrar, nitiocó. ni-
nuocó. amafar, nuamahicó. amafar barro con los
pies, nuocopatu-
tuhicó. ambos ados nofotros,
Bimutii. ambos ados ellos, na-
mutíi. amedrentar , nipicoro-
roicó. amenazar. Lo miímo. amenudo; Voi nucae-
hacá. amigo, nuahiriaré. amigos, andar juntos,
Voi tinacocá, amigo de mugeres, E-
fenomoré. amiga de otra muger,
nuyaya. amigo hazerfe, nucaa-
hiriaré. amigos hazerfe los e-
AM
nemigos, Bechahi- cocopó. amigo de hazer fu vo- luntad, voi na- fuopohiray. amojonar tierras, Nu-
caerucurá. amontonar, Nucauru-
mutucó. amontones, Opomu-
ripochu. amorofo, Voi tapitu-
rihi. amortajar, Ninuchó,
Nuporichó. amortecerfe de gol- pes, ó defmayo. Nu- tucu. amotinarf e , Tif emonó amparar, Nucatiuchó. ampolla en el agua.
Tachamumú. Ampolla. Nemuyu* Ampolla tener. Nu- caemuyu.
A
AN A ante N
A Nade, Ypohi. Anate matizar. Pí- taharayna nucoé. Anca, donde juegan los hueffos, Nucha- camuyu. -^cho, Tisicu. Ancha tierra, Tisicu-
pay. Ancho monte, Acho-
pehu^ simeno.
Anchura, Tasicubó.
Tachopehuebó.
Taachopepaibó,
Andar, Nupoicó.
Andar apriefa, Nuhui-
ricati? Nuhmririó. Andar de efpacio, Ne-
piyayacobó. Andar á tino, Neheco-
pobo. Andar al pericox, Nu-
AN 135
caetererepi. AnddLT defcaminado*
Nehecopobó. Andar en andas, Nuo- bomecó. Tiomorü obomerucó. Andar derrégado, Nu- pomohi. Nupomo- moicó. Andar penfativo, Nu- ponerereicó. Nuyu- fuiriricó. Andarfe cayendo, Ne- faricoporocobó. Nubenopopo- rocó Andar trotando, Ne-
terecoporocó. Andarfe riendo den- tro, Nucaecorohi- porocó. Andas, Obomerucó. Andar en procefsion, Bipoipoicó. Biapi- picuchobó. Apipi-
cua-
136 AN
cuabi bipoicó. Andar muchos juntos
Amuirihiporocó. Andar de dos en dos,
Apinacocoporocó. Andar de cafa en cafa. iVuopoicuruicó. Ne- yehecoporocó. Angofto, Achipicú. A-
chichacu. Achipi-
hué. Achichahué.
Voi tasicuhué.
Voi achopehueiná.
Anguftiarfe , Neñema-
bó. Neñemahicobó.
Anegar el Rio, Tasio
vne. Amuiriomó
vne. Anuruomó. Angarillas, Tamoó. Aniquilar , Nucomiti-
hicó. aniquilar matando,
iVucomiticó. Nu-
copacó. Anidar el Ave^ Tico-
AN
mocó. Anidar, coger las pa- jas para hazer el nido. Tinahió. Anidar, ponerle nido á la Gallina &c- Numocochó. Anima, Nuachanebó. Animarfe vnos á otros
Bihamurachococó. animar el alma al cuer po, Timiachanechó. Animofo , Tumenu.
Voi napituribi. Aniñado , Moeperahi. Maasireine amoyo. /ínochecer, Yatipó.
Timuhahaipó. Ante ayer, Opocoopé. -¿antecederme otro k mi; Emabó Neba- chocó. Anteceder yo k otro, Nutibo. Tebacho- comí.
An-
AN
AntepaíTados, Biachu- cono. Biachuco- nobeonoini.
-^ntes, que te confie- fes, pienfa tus pe- cados. Peechinapó pipecatura, pime- touruiquiapd.
Anteponer, Nuboroó hincha.
-^ntes, Nutize: pitize. &c.
Antes te aborrecerá Dios, Pitize paco- hachocoré mayeé Afaymonk.
Antigua cofa, Echasi. Oconeini.
Antiguamente. Oco- nebocó.
yíntojarfeme algo, Nu- boroó.
Antojadifo, Nuboro- roicó.
Antojos, Nuuqui tu-
AN 137
more. Neratauqui. tumóre. Antojos vfar , Nucau-
qui tumore. Anzuelo, Enirobé. Anunciar, Numerocó. Añadidura, Tayucó. Añadir, Nuyucorochó. Añadir algo de paga,
Nuhubachachó. -añadidura afsi, Tahu-
bacho. Añádeme algo mas, A chipinané, Tacaené. E taené pihorocanü. Añagaza, Nemuze- moroqui. Nemu- zemorosirá. -^ñal, cada año, Masiri- qui faacherey. Saa- chereyboré. ^ñeblarfe la miez,
Tiorohi. Añejarfe algo, Echasi-
pó. Oconeinipó. S Año
138 AN
Año, Muu.
Año de pefte, Humare
muú. Año de hambre, Ecuo-
muü. Añublado eftar el tié-
. po, Vcohipó. Añudar, Niticho. Añudado, lleno de ñu- dos, Ticaititihi.
A
A ante P
Pacentar, Neenicó
-apagar fuego. Nu-
caemoó. Apagarfe el fuego, Te-
moó. -apagarlo con agua.
Nibocó. Apalear, Nepuchaicó.
Nezetacó. Aparear, Nenorachó.
Nuyenochó. Apareados eftar, Ti-
cahiricocó. Tica-
AP
yenococó.
Aparecer, Nimoó. iVii- utaicó.
Aparecerfeme el Dia- blo, Nucoaboná.
Aparejado eftar, Netu- piricobó.
Aparejar, Netupiricó.
Apartamiento dentro de cafa, Opohué.
Apartamiento hazer afsi, Nuyuchomo- huechó.
Apartar, Nucaeboicó.
yípartarfe, Neboicó.
Apartarfe vnos de o- tros los caminan- tes. Bihunihicocó.
Apartarfe los aman- cebados, Binahi- coc<5.
Apartar lo mejor, Nu- nerecó. Neperecó.
Aparte poner, Nipu- zicó.
Apa-
AP
-apacible fer, Nuure- mo. Voi nazemou- quL Nuurcechahirú.
-apaciguar a los que riñen. Nucayehecó.
Apearfe , ^uucopó. iVetereicó.
Apedrear á otro. Nu- yucorocó. Nuyucó.
Apedrear, granizar. Ti- benoicó iberequié.
Apedrear el granizo la chacra, Tayucó ibe- requié.
-^pegarfe algo, Tisita- tacó.
Apegadizo , Tisitahi. Tisitoré.
Apellidar la voz del Rey, Nusiña Rey.
Apellidar, Niharechó.
Apellido Niharé. Nua- piharé.
Apenas. Nitururebo. Nituruhirubó.
AP 139
Apenas me efcapé del Tigre, Nitururebo riniquianupo ychini. Apenas lo pude ma- tar, Nitururé nu3aic6. Apefgar la carga. Ti-
hitocoré. Apercebir á otro. Nu-
zaico numetocó. Apercebirfe, preve-
nirfe. Nuzaicobó. Apetito tener de co- mer, Necuó. Nunico yare. Apetito de otras cofas
Nuboroó. Aplacar al enojado. Nucanaracó. Nu- canarafemochó. Aplacarfe a .si, Nuna-
racó. Aplicar para si, Nu-
munuuchobó. Aplicar para otro, Nu- munuuchó.
Apo-
I40 AP
Apodar, exagerar.
Nuboyuicó. Apolillarfe, Ticaquia-
né. Ticocané. Aporcar , Numuriocó. Aporfia vnos c6 otros
Bitotouchococó. Aportar, Nuyuhuruicó
Nimaruicó. Aporrear, Neo. Nepu-
chaicó. Apofentarfe. Nuobo. Apoftema, Nuamoné. ^poftema en la efpal- da , Nuamoquiecu. Apoftema en la cabe- za. Nuamosi. Apoftemado tener to- do el cuerpo, Nua- momoó. Apreciar, eftimar, Ne-
munacó. Aprehender , Netecó. Necho. Nihachó. Aprehensivo fer, Nu-
AP
boyuehiricob<5. Ne- munasicó. Apremiar, hazer fuer- za , Numuitaracó. Aprender, Nucaara- boü. Nimobourucó. Aprefurado fer, Voi nepiyafamurere- quiapó. Voi nehi- chachacapó. Aprefurar á otro, Voi nehichachacá. Ni- mihararaycó. Pa- cutihi, nucoé. Apretar foga, Nucatu- rurucó. Nucoreze- zecó. Apretarfe vnos con o- tros, Bizezecobó, Biporatacobó. Apretados eftar afsi, Bizezepo. Bipora- tapó. Apretar como dentro dos puertas. Nuni-
ra-
AP
ratacd.
yíprifsionar , Nitiocó.
Aprífsionar cO grillos, ó Zepo, neratapi- quichó, nitipiqui- chó.
Apropriarfe algo para si, numunuuchobó. nuyeeinané hoca, nucoé.
Aprobar, dar por bue- no, Etarichu. Eto- porichu. Tiurireichu nucoé-
-^provechar, fer bueno para algo. Tiuri.
Aprovechar; hazer pro vecho, nuuricó.
Aprovechar la medici- na, Tiuricónu. Tiu- remonu nipuruhi.
aprovechar el viento a los que eftan ca- zando, Taurino, apuñaladas, nuyura-
AP 141
borocó. Apuñetear , nupobou-
quichó. Apuntalar, nuyupocó. Apuntar con el dedo,
nufubechó. -apuntar lanceras, ne-
fefucusirichó. neca-
sirichó. Nefefucó.
A ante Q.
A Que vienes? Ta- haze picopachi? Tahaze piponcho. Aqxxe vas alia? Ayaze piquichap<5. Tahaze pacopachL Aquel, que, Erna. Aquella que, Efu. Aquel, Maena. Aquella, Suena. Aquel malvado, Ema- voi narahi. Voi na- rahiquieré. Chicha- re-
142 AQ
renobé. -^carucoi- quieré.
"Aque hora fe fue? A- yapó faache maya- na?
Aque hora vendrá? A- yainá faache mau- taiquiá?
Aqui, Ani. Tayee hoca.
Aqui dizen, que eftá. Macaniharihi ani. Anihi macani.
Aqui no mas, y no en otra parte, Tocoe- reichu hincha ani.
-^quando aguardas á fer gente? Tahaze picuchapó pecho- roiquia yni.
Aquando aguardas á dejar los demonios, y bolverte a Dios de veras? -^yatibo- zé pacainahirú E- reono, piyapa ya-
AQ
boi , pacaoquienur o yaboy Buya May- moná.
A ante R.
ARado de Indios, Caicha. -arador , animal , Ta-
quiané. Araña, Samatu. Araña grande, peluda.
Coronoboré.
Araña ponzoñofa, Ti-
nicoray. Ticati
tooé. Ticati tooe-
requié.
Arañar, numarucó.
nuocomaruco. Arañarte , numaruco-
bó. -/4r añadura , numarusi- né. nuhipoñoequie- né. Arañadura, que yo me
ha-
AR
hago, numarusine- bp. Arar, nifoó. niforopai-
có. Árbol, Yucuqui. Arboleda , Yucuquihi. Árbol fruélifero, Tico-
oiray. Árbol infruélifero, Mo-
cheruqui. Voi ta-
cooiray. Arcabuz, Eziporocú.
^pucurunó. Arcabuz tirar, nucaa- quierú. nucafutocó. Arcaduz, Tayaniraré
vne. Tahunorocú
chicha. Arco de edificio, na- catiyayaquierú ma-
ri. -^rco para tirar, Ezi- porocú. -r4rder el fuego, Timu-
ru. Tiriricó.
AR 143
Arder el Sol, Ticati Sa-
ache. Tihure. Ardor, Taihurebó. Arena, ñaririqui. Arifta feca del maiz,
Seponinaqui. Armar fe, nucaezipo-
rocú, nucaañacú. Armas ofensivas, y de fensivas, nusiñara- hi. Arrancar Yuca, numi-
tacó. yírrancar de raiz, nu-
napuricó. Arrancar piedra, nube-
hatacó. nufecó. Arrancr cofa incada,
nubemitacó.
Arrancar la efpada,
nubemitacó. nube-
mihucó.
Arrafar la medida, ni-
nicachó. niminuna-
cheyachó tacheya.
Ar-
|
144 AR |
AR |
|
Arrafada eftar, Taini- |
Arrepentimiéto, arre- |
|
copó. Tainunapó |
pentirfe de algo, |
|
tacheya. |
ninahicobó. |
|
Arrafar montes para |
Arrepentirfe de fus pe- |
|
chacras, nebitacó. |
cados, nucatiza- |
|
arraigar, hechar raizes |
murebo, nucati- |
|
Ticopore. |
chopobó. |
|
Arrebatadamente , Voi |
Arriba, yínuquié. |
|
nuponerechapó. |
Arribar, netabonumó. |
|
Arrebatiña, Bicaicha- |
nepohoconumó. |
|
hicocó. Biabiriahi- |
Arrimar algo a la pa- |
|
cocó. |
red, nucayuhuchecó. |
|
Arrebatar , nuabiria- |
Arrimarfe alguno a la |
|
hicó. |
pared. nucachu- |
|
Arreboles, ó celages. |
nuquiecu. |
|
Ezichore. |
Arrimar algo, para que |
|
Arregafar , nuay uruo- |
no fe caiga, nuchu- |
|
c6. nuacuyamecó |
nuchó. |
|
numuiria. |
Arrodillarte, nepuyu- |
|
Arregafarfe, nechocho- |
có. nepuyusicó. |
|
cobó. |
Arrogante, Etucoroe- |
|
Acometer, nuhuno- |
moché. |
|
rouchó. |
Arrojar, nebezucó. ne- |
|
Arrendar, nubachachó. |
carahico. neerahi- |
|
nubachoroicó. |
có. |
A-
AR
yírrojar cofa, que no
fe eftima, Nebezur-
có. Arrollar ropa, ^uayu-
ruocó. Arrojar en el fuego.
Netabiuquichó. Arropar, cubrir, Nu-
muíchó. Arroparfe , Nucamuy. Arroyo , Cahacuré
chicha. Arroyo en medio de la pampa, Tiupiricú. Arrug-a en la ropa, Ta-
ayuruorii. Tacuya-
hirú. Arruga en la frente,
NutirusL Arruinar derribando,
Nucomitihicó , Nu-
cobenopó. Arruinar quemando,
Tacomitíhicó. Tá- nico Yucu.
AR 145
Arruinar el viento los fembrados, y cha- cras, Tacobenopo, Tacaibeicó. Tapo- choco tecaticobó. Arruinarlo todo el hio Taicotasió caha- curé. Arruinado Pueblo, O-
bofareini. Arrullar la criatura, Nucaimocó. Ne- bico. Nepopocó. Artejos, Taiucó bibou-
qui. Artemifa mayor, Si-
poireniruquihi. Artemifa menor, Mo-
ichepehi.
Articulo de la muerte.
Voiyarenupó. Nuu-
pahireyne nepena.
-artífice, Nitucó. Nitu-
hiricobó. Artilleria , Eziporocú. T Acho-
146 AS
^chopenobocó Apucuruná.
A ante S.
ASa, Tachoca, ^fabiendas, Ne-
echó. Neecharichu. Afeo tener, Ata nucoé Afcua Yucumoni. Ta-
moni iucu. Afcua hazer el fuego,
Ticamoni. Asir con las manos
iVíicorotocó. Asirfe, Nucorotocobó Asilla del cordel, con
que fe tira la puer-.
ta, vg. Taimó. Afpera cofa al gufto
Tipazizicó. Afpera cofa al tafto,
Ticasiri. Voi tahi-
muya. Afpero de condición,
AS
Nufemouqui. Afpergear, Nebifefecó
Nebofofocó. Afador para afar. Nua-
himoroqui. Afadura, Tauponó. Afaetear, Nujoicó. Nu-
yucorocó. Afar en afador. Nuahi-
mocó. Afar en las brafas,
Nuofoó.
Afar yuca, Nuofoó,
Nuofopacó. Nu-
caofoné.
Afar maforca de maiz
Nuofonecó. iVlifu-
rucó. Nucafururé.
Afar en barbacoa, Nu-
hitoó. Afechar, Nuhiñoñocó. Afegurar del miedo á alguno , Picuboyui- famurerecobó , nu- coé. Nucaechoro- rocó. A-
AS
Afentarfe, Nehacó.
Nehuacó. Neharacó. Afentar á otro. Nuca-
hacó. -^flentarfe el agua, Te-
tínaecó. Tiuriomo-
ponapó" AíTentarfe la canoa, quedar en feco, Tio- bosicó , Afsiento del vino. To-
chirihi , Afsiento, en q affen-
tarfe. Chumo. Nu-
chumó. Afsi es, Enechu. afsi fera, ^neinachu. afsi eftá. Ene tocoé, afsi ha de eftar, Ene ta-
cae. afsi has de hazer, Ene
piquicha. afsi dizen, que es, Ene-
chuihi. afsi es sin duda, j5he-
A S 147
chu hincha, afsi como, Ticuti. Ma-
asL afsi también, Etopo-
narichu. afsiftir á otro. Nuha-
neocó. afma, Ticati nutupo- huecu. Voi taomi- chiocore. alTolar, vide arruinar, affolear, fecar al Sol
iVíiahicó. aflblear plátanos, Nua-
hinecó. aflbleado afsi, Taahi-
neru. affoleado eftar vno del Sol. Nuharara ni- rocho tiquichonu fache. affomarfe , Nuuchucó. affomado del vino, ó medio borracho. Nucoboo achipi-
rei-
148 AS
reychu. Neechobo- richu. Voi nemiti- si quia, aíTombrar, poner a la fombra. ^uabichó. Nuabiuchó. Nupe- nouchó, aflbmbrar con miedo,
jíVipicororoicó. afta, Tonaqui. Toobo-
quierü. aftilla, Tahai. Yucu- quihay. Yucuqui- chó. aftrofo, Tipepereó. aftuto, nuuriponereirü.
A ante T.
A Tabal, Punu. Nu- pununé. atacar, Ninuchó. atacar fe , Nitichó nu-
muiriá atacar la efcopeta, Nuyututucó.
AT
atajar al q huye. Nuo-
bomirouchó. atajar la obra, ó im- pedirla. Nucaichei- có. atajar, ir por atajo, Nu catupicó achene. Nuococheticó, atapar con cobertera.
Nuhiochó. atapar con paño, Ne- pocouchó. JVéhi' hirouchó. atapar puerta. Nuya- ripahochó. Nuchu- hicuó. atar coñudo, Nitichó. atar largo la beftia, ni- mitiquió. nuupie- quienechó. atar la corto, Voi nuu-
piequieneá atar, liar, nitiocó. Ni-
nuocó. atar fuerte, nucaturu-
ru-
AT
ruco hincha, atar floxo, nemahacó
nucatururucó. ataviar á otro, ninu-
sichó. ataviarle , nucainusi. atemorizar , nipicoro-
roicó. aterecerfe de frío, ne- farahicó, nucofa-
rechó. atender, oir, nufamo-
moroicó. atentar, nemomocó. atentarfe , nemomocó-
bó. ateftar, ninicachó. ateftado eftar, Tinico-
po. Ticutichobo-
p<5. atiento , numopachi-
chihicó. atinar el que dudaba,
neechopó. atizar, nupahucó.
A T 149
atoUarfe , nuurohicó.
atónito eftar , nemiri- sicó
atormentar , caftigar, neo, nepuchaicó.
atormentar, dar tor- mentos, nicuñacó. nitiocó mame-
touruiciapó. nu- caeñemacó.
atraer por alagos. ne- muzemorocó.
atraer por fuerza, nu- muitaraco. nuchu- rucó.
atrancar puerta, nu- churachó. nuyu- pocó.
atraz dejar a los com- pañeros, nuhuni- hicó.
atraz dejar algim Pue- blo, 6 parage, ne- tabicó.
atraz, dejar mui atraz,
nu-
150 AT
nufetabizinepó.
atravefar camino, nua- nucuó.
atravezar , poner al travez, necunachó.
atravezar de parte á parte con la fle- cha ó otra cofa, nucautoroqui.
atravefarfe algo en la garganta, nucafuá.
aturdirfe de golpe, ó calda, nemitisicó. nutucu.
aturdido , Voi ne- echoroisiquia.
aturdir , numoecho- roisicochó. nuca- mitisicó.
A ante V.
Avariento, Tumo- remoré, nuyaboy. Voi tafuopohiray.
AV
Nu tumuraborebó. Voi ticutichapó. ave, Cayuré. avenir fe , concertarfe con otro en algo, Yare, bicoecocó. avenirfe los cafados, tiuriono. Euricheo- nó, titimacoconó, temunacocono. te- tupiricobonopó. aventarfe, hazerfe vien to. nebeuchobó. nucaebeu. aventar de efta fuerte a otro, nebeuchó. aventar, ó auyentar mofeas, nehorocó chube. aventarlas á otro, ne-
horouchó aventar, hechár de si,
nebezucó. aventarfe, hincharfe, nuhepupuecó.
aven-
AV
aventador, Pebe. nu-
peba. aventar algo el viento Taachaucó, Tae- bezucó. a ver menefter, nuca-
munü.
aver gana de comer.
necuó. taboroo nu-
niquia. taeíachó
nuniquiaini.
avergonzar á otro, ni-
micateorohicó, avergonfarfe , nuteo.
nuteinó.
averiguar, nuyafeferei-
có. nufamuiricó.
nufamomoroicó.
averiguado eftar, 71-
caechorohipó. Ti-
cafamuihapo. No
eftarlo. Moechoro-
hi. Moechorohi-
choó. Mofamosi,
avezindarfe , Copeno-
nú.
AV 151
a vezes. Numorocó pofpuefto.
a v^zes (id eft) ad invi- cem; Coco pof- puefto.
avezes, feguirfe vno defpues de otro. Bebachorococó.
avifar, numerocd,
ávifo tener, nufamui- ricó.
avifar, embiar á avifar á otro, nucabono- raraicó. Piyana pi- metoponá, nucoé.
aullar los Petros. Ti- poorouchó. Tiyoo.
aumentar, nuhane- chó.
aumentarfe el ganado &c. tehapacó.
aun no, Voichoó. Voi- richoó.
aun no he acabado mi cafa. Voichoó ni-
tau-
152 AV
taucha nupeno. aunque, Tacae. aunq no quiera, traelo por fuerza. Pichu- rucanero, tacae voi macucoé. aunque. JVé. Riné. aun- que me piquen, los mofquitos , no he de dejar mi cafa. 7a- niquianune. Vel ta- ni quianuriné añiu, voi nucucasicuo nupeno. aufentarfe , nuy anapó. aufentarfe de fupueblo nuhunihico nuo- boza. nucasicuó. aufentarfe, huirfe, nu-
hunó. aufentar afsi, nucahui- có. nuca himocó. autor , nepiy acoray. autor de mentiras, te- piyei.
AY
A ante Y.
A Y, Ene Horo. Ho- rorichu. ay donde tu eftas, Ho-
rotichu piyeé. ay, quejandofe, Ac6. A-
coyabo asi. Oté. O-
tebore yaboasi. ay de ti, doliendofe de
otro, Ezipabi. ay de mi hijo, nuchi-
cha boré yaboy. ayer, Coope- ayer tarde, Coope, co-
opereiné. ayer muy de mañana,
ti yaticarichoo co- ope. ayer, y oy, Coope, po-
bitipozé. ay rademente , nucafe-
moroi. Nufemo. aire hazer, tecaticobó.
ayu-
AY
Ayudar, Nimicatacó. Ayudarfe vno á otro,
Bimicatacocó. Ayudar k carpir, Ni-
mifoó. Ayudar á cortar pa- los, Nemechucó. Ayuda, ií/afururu-
omó. Ayuda, hecharla, nu-
mafuruchó. Ayimar, Nihimó, Nu-
cobohirá. Ayuno, Eílar, Nihimo-
richoó. Tahaina-
choo nuniquia. AyuntamiSto, Becha-
hirisiraré. Ayuntamiento de dos
ríos , Tabenoecia.
Tocopahoyá Ca-
hacuré. Ayuntamiento de dos
caminos, Tocota-
boyá achene.
AZ 153
A ante Z.
AZada, azadón. Yo- boti. Caicha. Bife- coropé. Bifesiraré morehi. Azahar, Tahiu narafa, Azedo eftar, Ticazi. Azeleraríe demasiado
Nuhachinobó. Azepillar , Nehararai-
có. Azerar Yare nucoé. Nefachopó nuco- echu. Azequia , Nufecocuré.
Tayaniraré vné. Azequia hazer, Nvfecó
Nufecocuruicó. Azercarfe, ir ya ferca. Nuaneicó. Achipi- nané nitaicopá. Azercarfe a otro, Nu-
yeheocó. Azercaríe á alguna- V cofa,
154 AZ
cofa. Nuyeheuchó. Azercate acá, -^nipobi. Azero, Vzeru. Ticasiri. Azertar tirando. Nu-
tupicó nuyucó. Azertar adivinanzas,
iVetupicó , ^zeflar, Nuuniititihi.
Nuumihahá. Azibar, Tifucoré, Aziagp, Nehé. Azicalar , Nererucó* Azotar, Nezetacó. Azotarfe, Nezetacobó Azote, Nezetaropi. ^zul, Cobararú. Azuzena de los Indios
Pituri. Azuela, Yoboti. Nu-
yobo.
B
B ante A:
r)A9Ín, fervicio, Nu- fococuré , Nufoco-
BA
rosi.
Bacinica, Nuhocuofá- Nuhocuré.
Bagre, pefcado , Ca- tuoru.
Baho. Tapuboru.
Babear , Tipuboboco.
Baladron , Teechohi hincha.
Bala, Taquiriquiré. Nataquiriqui Ca- rayonó.
Balanza , Nicutiraqui. Eftar el pefo en ba- lanza. Ticuticocopó tahitocorebó. Ene- cocopó.
Balar, Tiyoó.
Balbuciente, Voi titu- hiriquiapó techahi- quia ini.
Baldado, Voi nituca- pó nupoiquia ini.
Baldio eftar, Numeta- riné. Tahaina ne- nio-
BA
motoíie ina. Baldonar, NepurÍL Ne-
puruhiricó. Ballefta , Neziporocú. Balza, Obomerucó.
Nuobomerú. Bakear, pafar en bal-
za. TVlicaoboroeríi.
Nucaobomeni. Bambalear , Tiyecaco-
bó. Bambalear hazer, Nu-
yecacó. Bañar k otro, iVicachó.
Nusipocó. Bañarfe, Nucobó. Baño, Coborosi. Co-
borocü. Barato. Voi tasibachó.
Achipireichu to-
cobachó. Barba, los pelos del la- bio de arriba, iVii-
hiyofnmu. Barba los pelos del la-
B A 155 bio de abajo, Nuhi- yomama. Barbado, Nucahiyofu-
mu hincha. Barba Itr^a, Tiupabo-
có nuhiywnamA Barbara gente, Moica-
chasionó. Voi ta-
caicachasionó. Barbara perfona, Voi
achanenuiná. Voi
nechoroiquia, Mo-
eperahinu. Barca, Pacuré. Barda de la pared, Ta-
abi. Barda hazer, Nuabi-
chó. Barquero , Nituhirico-
bo pacuré. Barra de plata, Amui-
rihay tumoré. Barranco, Tachausi. barraca alta, Tiuchaú. Barreño. Coborosi.
Bar-
156 B A
Barreno, Amiraqui,
Nuamiraqui. Barrenar, Nuamicó. Barrer, Nupiicó. Nu-
piicobó. Barreduras, Nupiyrihi. Barrera, Tanaru. Barreras hazer, Nuca-
naru. Barriga, JVxiñnn. Barriga dolerme, Tica-
ti nuhuecú. Barrigón, ^chope ñuri-
nu. Barril, Nimoronó. Barro blanco, Pazo. Barro, yl/otehi. Barro para hazer lofa,
Motahi. Barro, ir por el, Nuco-
motá. Barro hazer, Nucayari. Barro de la cara, Nu-
zuzu. Barruntar, Nimoó.
BA
Bafta cofa, Voi tauri-
moy. Baftimento, iViiniruo-
nó. Bafta, decir, Pochupo. Baftamos efto, Bayuri-
tichu puca. Tara-
tabichu. Bafton , Nuzucuruqui. Bafura, Yrimei. Bafura coger, Nitihicó. Batallar , Nuyucocó. Batata, Coere. Vel.
Coerepá. Batea, Pacuure chicha.
Bezetahisiraré bi-
muirianó. Batir, como huevos,
Nebirireco. Nezi-
rico. Batir puerta, Netata-
raicó. Batir la Ciudad, Nuyu
có. Babear , Tiuchuchuicó
nao-
BA
naoropahó. Bautizar, Nicachasicó.
Nusiposicó. Bautizarfe , Nucaica-
chasi Nucasiposi. Baxa cofa, no alta. E-
poquié. Baxa cofa, vil, voi na-
rahi. Voi mimaina. Baxa perfona, no alta,
Voi tauná. ^axar alguna cofa de alto, Nucoucopó. Baxarfe á baxo iVíiuco-
pó. Netereycó. Baxarla cabera, Nuyu-
fuicó. Baxarfe, humillarfe,
Netipaicó. Baxio , Tobooparu.
Voi taupenó. Bazo, Neeperehi. Bazo hinchado tener,
Nucaepé. Baylar, Niyrímoicó.
BE 157
Niyrímoicó. Niy- rimó.
B ante E.
DEber, Neeró.
Beber en borrache ra, Neerereicó. Beber hafta perder el juicio , iVíicoboó. Nemitisicó. Voi neechapó. Beber hafta eftar me- dio borracho. Nu- coboo, voichoo hin- cha, opoefahirichú. -bebedor, Yticomoré. Bebida ordinaria de los Indios, Ticazio- mó. Bebida, Erefaré. Nee-
refá. Begiga. Nuzenerehi. Beldad, Nuurimoi hin- cha. Nuboyucó
hin-
158 BE
hincha nuurimoy.
Bello, Nuhiyoó.
Bellofo , Nucahiyoó.
Beodo eftar, iVucoboo Itico.
Berbena, yerba, Titi- miruqui.
Bermejo. Tiyococó.
Bermellón, Tizi.
Berruga, Nutetu, Nisi- piturá.
Beília, Sorare. Es vna beília. Voi acha- neyná.
Befar, Nusiuco. Nuhiu- có.
Bezo, Nucheya.
Bezerro, Tachicha va- ca.
Bezudo, geton de la- bio crecido. Nuu- cheya.
BI
B ante I
Dien, bien eftá, ^tari-
chu. Tiurireichu. Bien que yo hago á o-
tro. Nuurisirá. Bien, q me haze otro,
Maurisiranú, Bien hazer á otro, Nu-
uricó. Bien lo pareze, Tacai-
moiborichu.
Bien me parece, 6 pa-
recerme bien algo,
Nuurico. Nuuriuqui.
Bien hazes, ó hicifte,
Piuribó. Bien harás. Piuriboiná* Bien empleado el bien que le hicifte. Piu- ribó ene picoé. Bien hecho, bien me- recido; como quan-
do
BI
do á alguno le vie- ne algún caftigo, ó trabajo. Nuzibohi- cobó. Nuzibohi- rubó. Nuyururebó Nuyuruhirubó. Bien hablado. Nuure- chahirú. Voi numo- pachichihiquia ne- chahirirubó. Bien quifto, Nuuri hin- cha, Tahaina nu- quichapó. Bienes, ó cofas, q vno tiene , Nuyeeono. Bien acondicionado,
Nuuremó. Bienaventurado , Vide
dichofo. Bienaventurado , que eftá en el Cielo. Nu- yapoquiené mayeé Maimona. • Bifabuelo, Nuachucoi- ni.
BL 159
Bifabuela, Z^zh. Nuo-
¿é. Bifnieto, Nuamori.
B ante L.
üLanco, Tihapú. J?lanco de cuerpo. Nuhapuó. Blanco de los ojos, Ti-
hapü nuuqui. Blanco, á 4 tiran, Nu- yuqui. Tirar á el Nucayuqui. Dar en el, nuyucó. Er- rarlo, nehecó. Blanquear el lienfo.
nezetahiricó. Blanquear de lejos la playa. Tiripupairey tobooparú. Blanquear el fuelo de algodón, ó otra co- fa blanca. Tihapuru- rupaiporiné.
Blan-
i6o BL
Blanco, 6 blanquesino de roftro. Nuyoco- comiró. Blando al tafto. Tihi-
muyá. Blando al gufto, Voi
tatucorenisi. Blando de corado, nu- uremó , nuhapanuray nucauyayaray. ^anda eftar la Apoí- tema, Tiromomo- pó. Blandamente , nema- hacó. Voi necatiquiá. Blandear algo. Voi ta- tucoré. Voi mura- cainá. Blandir la lanza, Tiye-
cacobó. Blandiría, aftive, nuye- cacó.
B ante O
DObeda, vide arco.
BO
Bobear, numopachi-
chihicó. Boca, nuhacá. nupahó Boca, de rio, Topahó
Cahacuré. jffoca abaxo hecharfe.
nuyuhuruycó, jffoca arriba hecharfe,
nepahué. jffoca abaxo poner al- go, nuyurataicó. ne-
miroicó.
jffocado de mordedu- ra, nunisiné.
jffocjal de beftia, Taiti- fumu.
jffocjal, ponerfelo, niti- fumuchó.
jffodas hazer, nenico- roicó. nesichoroicó.
jffodega, nuunacobo- roy.
Bofes. Tahahá.
Boferada dar, neropo- panichó.
Bola
BO
Bola, Tichoyoroqui
Techariricó. Bolar la Ave, Tíoro. Bollo de maíz cozido,
Yoi. Nuyoiné. bollo de golpe, Nua-
mó. bolza , Moó Niimoó. boltear, derribar, nu-
cabenopó. boltear, bolver algo,
nequieco. boltear, dar buelta en
redondo , nebericó.
nechariricó. boltear a la Nave el
viento, Taachaucó.
Tayurataicó tecati-
cobó. bolver al lugar, antes
de llegar al termino;
nuchobó. bolver de alguna par- te, nuyapó. bolver lo ageno, nu-
BO i6i
cayapó. nichobo. bolver lo preftado, nu-
cayapó. bolver a los pecados
pa fiados, nuchobo-
roucho nupecatu-
raini. ni^ibocho nu-
cainahiruquiené nu-
pecaturayni. bolver lo de arriba a
baxo, nequieco. bolver lo de adentro a
fuera, nequiehuechó bolver la cara atraz,
nefeñecó. bolver la cara azia o-
tro, nepamiró. bolver de lado, necho-
coyocó. boñiga, taichicohi Va- ca, bonete, JVuhiosi, poner-
felo, nucahiosi. boquear, dar las vlti-
mas boqueadas, ni- X ya-
102 BO
yaecó, Etoeponé
nuomichó. boquear, abrir la boca
nuhahaca. boquiabierto eftar, nu-
hahacari. boquituerto , tepiñu-
haca. borbollar el agua ca- liente, tirichochocó. borla, tahipú. bordón , nufucurupá.
nufucuruqui. bordón, andar con el,
nucafucurupá. borracho eftar, nuco-
boó borrachera folemne,
terono itico. borrar, nucopahoó. borras hezes, tochirihi. borras, q quedan def- pues de la yuca def-
tilada. Eparahi. borrego, Amoru.
BO
borujo, taumomo. bofque, Simeno. bofte9ar, niyaco. botar, arrojar, nebezu-
có. botar al agua, nebezu- ecó, nucabenoecó. botar, rempujar, nua-
pohucó. botar pelota, nebezu-
có. nuaquió. botón de la flor, Toi. bota, no agudo, Teyu- teré. Voi tacasiri. boz, nuaú.
boz gruefa, Achopeaü. bozal perfona, Voi ne- echoroiquiá. Voi nituhiriquiapó , Voi nitucá nechahiquia- yni. nucomeri. bozear, nupeorocó. bozinglero , nupeoro- coray. nuharanu- rusi,
bo-
BR
bozina de caracol, chuhó. Quiyá,
B ante R
D Razada, taicuti nu-
poboquL brazear , nuupoboqui-
quihicó. brazo, nupoboqui. brafa, tamoni. Yucu-
moni. brafa de brafero, niyri-
pá.
brafero, niriparasi. V-
farlo. nucairipa. Po.
nerlo á otro, niyri-
pacó.
brava cofa, tifemouqui
bravear, nufemo, nutu-
coroemó. brevemente , nihaha-
chó. brío tener, nutucoro-
BR 163
ro<5. tumenú. broquel, Añacú. Ufar- lo, nucaañacü- brotar el arboL tima-
rucó, bruñir, nererucó. bruto, animal, Soraré. bruto; es vn bruto, Voi achaneiná. Voi techoroiquia. bruxo, tiharauquL
B ante V.
ü Vbas, Posiré. nupo-
sira. bubas tener, tiniconú
posiré. buche de animal, tani-
rimocó. bueltas dar , nequieco-
porocobó. nebe-
riricobó. buena cofa, tiuri. bueno fer, nuuri.
bue-
i64 B V
bueno eftar de enfer- medad, nuriboré.
bueno eftar de falud, nuurireichu. Acha- nenurichu. nucu- coereichu.
bueltas dar, neberiri- cobó. nechariricobó
bueltas dar, boltear. nechariricó.
bueltas dar al rededor de algo, nuchabicucó. nuchabicuuchó.
buelta del rio. taepiñu.
buelta dar al rio. nepi- ñucó
buelta dar, caftigar, neo. nezetacó.
Buelta dar por otra calle, Nuabicucó.
bullir, nucayamuricó.
buUirfe, nuyamuricó.
buUisiofo , inquieto. Voi nefamohiri- quiapó. numetoe-
BV
morocoray. nu- horaraycoray. Voi namotinay. burla hazer. nucaite-
mo. nucanecopirá. burlando no mas. nuu-
pachú. nucaema-
hiné. burlóme. ticaemufta-
nú, ticaitemonú. burlar de palabra, ne-
muzemorocó. nu-
caemuzemororü. burlando hazer. tome-
tarichú. bufcar, nutanucó. nu-
chicobó. bufcar para otro, nu-
tanusinó. nuchico-
bouchó.
c
C ante A.
/^ Abaña, Peti chicha. Cabe9a, nuchuti.
Ca-
CA
Cabeza aguzada, tiusi.
Cabeza ancha, tihapa- pasi.
Cabera greñofa. tisiñu- ñusi.
Cabezudo , Achope- chutiray. Ocané nuchuri.
Cabezear, nepiyusico- b<5.
Cabezera , nuchunusi.
Cabezón de camiffa. Tapiquienü.
Cabellos. Nuchutisi. nuchutimocó.
Cabellera, Lomifmo.
Cabellos curar, nucaa- masi. Su cura, ó re- medio, nuamasi.
Caber en lugar, Nure- tobó.
Caberme parte de ca- za, ó pefca. nuco- fora. No caberme parte. Nichocó.
C A 165
Voi taratabi. Voi tayurítiabi biyuré.
Caber, venir bien. Ta- roto hincha.
Cabeftro. Taitihaca.
Cabisbaxo andar, nu- yufuiricó.
Cabo de cuchillo. Ta- naqui.
Cabo de cuña, ó azue- la Tobosiru. Too- boquierü.
Cabo de vela. Achipi- reyné Yucupi. Tai- tahaneru yucú.
Cabrillas del cielo. Chuzi.
Ca<jar en la pampa, nupoicó.
Ca<;ar en el monte, nu- pohuerecó.
Ca9ar, ir cacando por rio. Nuhucuruicó.
Caíjar con lazo. Nu- cauberecú.
Ca-
i66 CA
Ca^ar con red, Nuyu-
taecó. Nucayutaé. Cachonda perra. Eho-
roná. Cachorro. Amoru. Ta-
chicha tamucu. Pa-
cuchicha. Cada dia, Nehamico- boré. Patireinabo-
A
re.
Cada dia me da calen- tura, Nehamicobo- ré nucahumabore. Cada año, cada verano
Saachereyboré. Cada invierno. Vne-
muuboré. Cada, y quando. Moe-
perahi. Mopachi-
hi. Monararé. Cadena de hierro, Ti-
hatacocó tumo-
reonó. Cadera. Nuchacamuyu Caduco, viejo. Echasi.
CA
Caer. Nubenopó.
Caer con ruina. Nimi- benopó.
Caer en lo que duda- ba. Neechopó.
Caer refvalando. Nuo- copahuicó. Nube- nopó.
Caer lo que eílaba pa- rado. Tefaricobó. Tepuricó.
Caer enfermo. Nuca- huma. Tinooconú humaré.
Caer roció. Yorupó. Tibenoicó Yoru.
Calabaza de la tierra, Mocuré. Numocurá.
CalajDaza de Chile. £- poré.
Calabazo, Siñobé.
Calabazo, mate, vchui. Su Árbol. Vchui- qui.
Calafatear, nuyarichó.
Ca-
CA
Calamidad; eftar en
glande calamidad.
Neñemabó. Nucai-
temohibó.
Calambre tener. Nu-
mobuoríi. Calarfe el papel Tasi-
hicó. Calavera , Achanechu-
tiyni. Calcañar. Nupiqul Calzarfe los fapatos, Nucaepocopeibó. Calzarfe las medias.
Nucamuiope. Calzones ponerfe,
Nucamuipaequié. Caldo, TochL Tochio-
mo. Calentar cofa ya afa-
da. Nuofopucó. Calentar cofa cozida.
Nihuruocó. Calentar cofa, como ojas , Nuofohicó.
CA 167
Calentar agua, Nihu- ruecó.
Calentar el Sol. Tihu- ré. Ticciri faché.
Calentarfe al fuego, ó al Sol. Nuofoocobó.
Calentar algo al fue- go. Nuofoocó.
Calentura. Nihuruo- bo. Nihurebó.
Calentura tener. Ni- huruó. Nihuré. Ni- hururuhi.
Calentura tener con frió. Nucofarechi- nobó. Nefarahisi- nobó nihuruó.
Calentura fuerte, Te- caticonü. Tezeta- coníi nihuruobó.
Calentura lenta, Achi- pirichu nihuruó. Voichoo hincha, tecatiquianu. ni- huruhireychu.
Ca-
i68 CA
Caliente cofa, q que- ma, Tihuré. Callado , Numotinay. Callado eítar. Numo-
tiná. Nucamoti-
naracobó. Callar hazer. Nuca-
motinacó. Nuco-
bacó. Calle, Achené. Calle derecha. Tatupi-
rú achené. Calle tuerta, Tepiñu
achené. Callejear, Nupoipoicó.
nusipaicó. Callegero, Sipa. Sipa-
naqui. iVlipoicohi. Calma hazer. Timoti-
napó. Voi tecati-
quiapó Calmar el viento, Ti- naraupó tecaticobó. Calor, Tahiurebó. Calor fentir, Tihuré
CA
nufamo. Nufamoo- cobó. Masireine nu- cahumá. Calor hazer, Tihuré
faache. Calva cabeza, iVemiri-
sirú. Calumniar, iVemuna- sicó. Nepiyeequie- nechó. Cama, Nimosirare. Ni- nocohi, hcizerla, Ne- tupiricó. Cámara, Nichicohi. Cámaras de fangre,
Nufoco iri. Cámaras tener, Nufo- co. Nufococohicó. Nufocororocobó. Cambiar, trocar, Nizi- boroicó. Niziricó. Caminar, Nupoicó. Mucho havemos ca- minado. Biyeheco- pó hincha. No ha-
vi-
CA
víamos caminado nada. Tahaina biye- hequia. No have- mos podido cami- nar con tanto vien- to. Voi ticayehe- quiabi tecaticobó.
Caminante . Nimoroi- rú.
Camino, Achené, nuo- che.
Camino, de vn dia, Ta- ratauqui faché.
Camino pedregofo, Tisimutu marita- yee achenecü.
Caminar de noche, Nupoico Yari.
Camixeta , Muiriaré. Numuiriá.
Camore, Coeré. Nu- coerá.
Campesina cofa, V- buomoiriná.
Campo, Vbuomoy.
C A 169
Campo razo, Anuru-
pay vbuomoy. Cana, Nuchuni. Cana cofa. Ticachuni. Canal. Tahunorocú. Canaíta, Soyé. Canecer, Nucachuni. Canción, Bihirofá. Canilla, Numizuquio-
pe. Candelero, Toobo-
curé mopopi. Cangrexo, Sofe. Cangilón grande , en que diítilan la chi- cha. Soborosi. Canoa, Pacuuré. Canfarfe, Nubitá. Canfar á otro. Nuca-
bitacó. Canfarfe de eftar en
pie, Necuopé. Canfarfe de eftar fen-
tado, Necuihué. Canfado tener el cuer- Y po
lyo CA
po , iVecucuruó.
Cantar, uVuhiró.
Cántaro, Yupi. Nuyu- pi.
Cántaro grade de chi- cha. Yupi. Niytico- roy.
Cántaro para la bebi- da ordinaria, Yupi. Neerey.
Canto, que fe canta, Bihicoía. Hirofaré.
Canto, piedra, Mari.
Canto de la ropa, Ta- cheya.
Caña brava, Curinó.
Caña carrifo, Sucuru- qui.
Cañabe ral , Curinohi.
Caña de Guayaquil, Sinoronó.
Caña de maiz, Tana- qui. Tapiraqui.
Caña dulce, Ecuteno. Necutenorá.
CA
Caña chupar, Nutiticó Cáñamo, Biporipiofá. Cañón, pluma, Topo-
bofé. Cañón de efcrivir, nua-
hurufé. Cañuto de caña, Tayu-
có. Capa, Numuiriá Ca- pa. Capazete, Nuhiasi. Capazidad tener, Nee-
choroicó. Capar, nubeaquichó.
Nubecuaquichó. Capado, Moaquiré.
Moaquinobé. Caparrofa, Tiyococo-
pá Motehi. Capitán , Achichacó.
Capitá. Capitanear , Ninapucó
Nuomó. Cara, Numiro. Cara de dos azes, Api- miro. Ca-
CA
Caracol, Quiya. Carámbano, Tabohi- quiene uneomó. Ti- tucorepó taquicho ticofaray. Carbón, Emoniqui. Carbón hazer , Nihu-
cuó. Ni hucuruicó.
nihuchó. Carbunco, Apoftema,
Nuquiezé. Nuze-
quié. Carbanco tener, Nu-
coquiezé. Carcajadas dar de rifa, Neocorereyné. nu-
caecorohi. Cárcel , naeratasiraré. Carcoma, Taquiané. Carcomerfe, Ticaquia-
né. Ticanipuba. Carda, Nequiehirisira-
re. Cardar, Nequiehiricó. Cardenal del golpe,
CA 171
Ytihihireyné. Cardenillo, Tibuhi-
riquipá. Cardo grande, Cuposi. Carecer de algo, Ta- haina nü. Nucamunú. Carellia haver de co- midas, Ecuomuua- birey, Becuohicó. Carga de muía, Taye- rerubó. Taomo- quiené. Cargar beftia, Nuno- coiquiechó. Nuno- comoiquiechó. Cargarfe algo /obre la cabeza, Nucachu- ti quié. Sobre las ef paldas. Nucaquie- cuquié. Sobre los hombros. Nuca-